Μια ιστορία {LF}πρώιμου εθνικισμού

Κατά τη διάρκεια της συγγραφής για το βιβλίο μου σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση και την προετοιμασία της (εκδ. Μεταίχμιο, 2021), ένας ξενόγλωσσος τίτλος μου τράβηξε την προσοχή: το «Mediterranean Diasporas Politics and Ideas in the Long 19th Century», ένας συλλογικός τόμος για το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα που ανάμεσα σε άλλα περιείχε την τοποθέτηση της Ελληνικής Επανάστασης μέσα στο γεωγραφικό πλαίσιο της Μεσογείου και των ιδιαίτερων ιδεολογικών ζυμώσεων που λαμβάνονται σε αυτό το χωρικό πλαίσιο. Η διάσταση αυτή εκτός του ότι άνοιγε ένα νέο γεωγραφικό πεδίο για την Επανάσταση, έφερνε στην επιφάνεια συνδέσεις ανάμεσα στα πρόσωπα μιας διανόησης ή πολιτικής δράσης στην Ανατολική Μεσόγειο προς τη δημιουργία της εθνικής ιδέας.

Ηταν αναμενόμενο ότι η μονογραφία της Κωνσταντίνας Ζάνου, καθηγήτριας Μεσογειακής και Ιταλικής Ιστορίας στο Columbia, θα είχε το ανάλογο ενδιαφέρον καθώς επεκτείνει και αναλύει εξαντλητικά το θέμα εστιάζοντας σε δύο χώρες: την Ελλάδα και την Ιταλία. Παράλληλα και στη δημιουργία σε αυτές μιας πρώιμης πατριωτικής συνείδησης – η Ζάνου το αποκαλεί διεθνικός πατριωτισμός στη Μεσόγειο – που οδηγεί στην απαρχή συγκρότησης – ή τραυλίσματος, κατά την έκφραση της Ζάνου.

H συγγραφέας ξεκινά με ένα πλαίσιο που το συναντάμε και στην ανάλυση του Ματάλα για τον Μπαρές – τον πατέρα του σύγχρονου ευρωπαϊκού εθνικισμού – που παρουσιάσαμε πρόσφατα στο Βιβλιοδρόμιο, δηλαδή ότι ο πρώιμος αυτός πατριωτισμός δημιουργήθηκε από μετέωρες φιγούρες ανάμεσα σε δύο (ή και περισσότερες) πατρίδες, γλώσσες και κουλτούρες, μεταβατικές μορφές στο πέρασμα από μια «προεθνική» σε μια «εθνική» αντίληψη του κόσμου και της ιστορίας. Το ίδιο περίπου φαινόμενο που παρατηρείται και με τον Μπαρές στα τέλη πλέον του 19ου αιώνα, κοσμοπολίτες που στρέφονται στον εθνικισμό, άνθρωποι εκτός συνόρων που οραματίζονται σύνορα.

Η εθνική βέβαια συγκρότηση των αρχών του 19ου αιώνα παρουσιάζει μεγαλύτερο ενδιαφέρον γιατί ξεκινά ουσιαστικά από μηδενική βάση, εντός του αυτοκρατορικού πλαισίου – και όχι απαραίτητα σε πρώτη τουλάχιστον φάση σε ρήξη με αυτό – από ανθρώπους με «εστίες εν κινήσει», με μεταφερόμενες πατρίδες που τελικά αναζητούν τη μια. Οπως πολύ εύστοχα επισημαίνει η Ζάνου, η γεωγραφική αποστασιοποίησή τους δημιούργησε νέες αντιλήψεις για το εθνικό «συνανήκειν».

Πρόσωπα

Η συγγραφέας πέρα από τη διεισδυτική ανάλυση – μια συναρπαστική ψηλάφηση της ανάδυσης της πατριωτικής ιδέας στη Μεσόγειο (και ενώ Βενετία, Ελλάδα, Ιταλία, Επτάνησα, Ρωσία, Οθωμανική Αυτοκρατορία συνθέτουν το μεγάλο τοπίο του αυτοκρατορικού 19ου αιώνα) – προχωρά σε μια εντυπωσιακή παράθεση και μελέτη ονομάτων που βρίσκονται «μετέωρα» εθνικά αλλά παράλληλα και σε αναζήτηση εθνικής ιδέας πρόσωπα. Ξεχωρίζουν βέβαια εκείνα του Κάλβου, του Σολωμού, του Φόσκολο και βέβαια του Ιωάννη Καποδίστρια, του τελευταίου όχι μόνο για την καλλιέργεια της πατριωτικής συνείδησης αλλά και για την επιτυχή, δύσκολη ενσωμάτωσή της στην πολιτική ατζέντα της περιόδου αλλά και στην εκπόνηση του πολιτικού σχεδίου υλοποίησής της.

Η Ζάνου περιγράφει τη συγκρότηση εθνικών ιστοριών – κυρίως Ελλάδας και Ιταλίας – εκτός εθνικού πλαισίου αλλά μέσα στο μεσογειακό πλαίσιο, συνθέτοντας ένα νήμα ενότητας σε μια ιστορία χάραξης συνόρων αλλά δεν είναι μόνο αυτή η αντίφαση που περιγράφει στην πορεία συγκρότησης της πατριωτικής και εθνικής ιδέας. Οπως επισημαίνει και η ίδια, ο παρονομαστής της μεσογειακής γεωγραφίας της επιτρέπει να δημιουργήσει έναν «ενδιάμεσο χώρο» όπου εναλλάσσονται και συνομιλούν διαφορετικές παραδόσεις από την Ανατολή και Δύση παράγοντας «εναλλακτικές και εγχώριες νεωτερικότητες» που συχνά δύσκολα προσλαμβάνονται από την ευρωπαϊκή ιστοριογραφία της περιόδου θα προσθέταμε.

Μια ιστορία πρώιμου εθνικισμού, των αρχών του 19ου αιώνα, εκεί που το παρελθόν από συνείδηση γίνεται και βίωμα, πέρα όμως και από παραδοσιακά δίπολα πολιτικών ή κοινωνικών ερωτημάτων όπως αυτά τίθενται στα τέλη του ίδιου αιώνα, μέσα στο πλαίσιο της Μεσογείου ακολουθώντας εκείνον τον πάντα εντυπωσιακό για την περιοχή ορισμό του Braudel: «Τι είναι η Μεσόγειος; Είναι χίλια πράγματα μαζί. Δεν είναι μόνο ένα τοπίο αλλά αμέτρητα τοπία. Δεν είναι μία θάλασσα αλλά διαδοχή θαλασσών. Δεν είναι ένας πολιτισμός, αλλά πολιτισμοί που συσσωρεύονται ο ένας πάνω στον άλλον».

{1BSYG}Κωνσταντίνα Ζάνου{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τραυλίζοντας το έθνος{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μενέλαος Αστερίου{CR}Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 322{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 21,20 ευρ{4BTIM}ώ