Υπηρέτησε το πνεύμα του τόπου

Ο Νίκος Κτενάς, το έργο του οποίου χαρακτηρίστηκε από τον Λουίτζι Σνότζι «υπόσχεση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής», έφυγε χθες έπειτα από πολύμηνη περιπέτεια με τον κορωνοϊό σε ηλικία 62 ετών.

Ο γεννημένος στον Πειραιά αρχιτέκτονας, ύστερα από σπουδές Μαθηματικών, Φυσικής, Μουσικής Θεωρίας και εισαγωγικά μαθήματα στην Αρχιτεκτονική σε διάφορες σχολές στις Ηνωμένες Πολιτείες, μεταξύ των οποίων Columbia University, Syracuse University και Cooper Union, απέκτησε το πτυχίο του στην Αρχιτεκτονική από το Cornell University, Ithaca, New York. Ο Νίκος Κτενάς μοίρασε τον χρόνο του ανάμεσα στη διδασκαλία, στην περίφημη αρχιτεκτονική σχολή της Ελβετίας École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL), και την πράξη ανοίγοντας το αρχιτεκτονικό του γραφείο στο Λουγκάνο το 1987 και στην Αθήνα το 1993. Ως διδάσκων στην Accademia di Architettura στο Μεντρίζιο, συνέχισε την ελβετική παράδοση του δασκάλου του Λουίτζι Σνότζι των ασκητικής ομορφιάς «κουτιών» από σκυρόδεμα χτίζοντας προσεκτικά και υπενθυμίζοντας το πνεύμα του τόπου.

Από το 1992 έως πρόσφατα είχε προσκληθεί σε διάφορες ελληνικές και ευρωπαϊκές σχολές αρχιτεκτονικής διδάσκοντας στο Politecnico di Milano της Ιταλίας και στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, διευθύνοντας εργαστήρια αρχιτεκτονικής και δίνοντας ανοιχτές διαλέξεις στο Παλέρμο, το Ρέτζιο ντι Καλάμπρια, το Παρίσι, τις Βερσαλλίες, την Αθήνα, την Πάτρα, τα Χανιά, τη Θεσσαλονίκη, τη Λισαβόνα, τη Σεβίλλη, τη Νάπολι. Δημιουργός περισσότερων από 80 έργων, προσκλήθηκε στην 7η Biennale Αρχιτεκτονικής στη Βενετία, καθώς και σε άλλες ευρωπαϊκές εκθέσεις αρχιτεκτονικής παρουσιάζοντας κτίρια που αγκαλιάζουν την αρχιτεκτονική παράδοση με έμφαση στον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις ιδιότητες των υλικών, τη γεωγραφία, το πολιτιστικό επίπεδο, τη σωματικότητα. Οπως η εμπνευσμένη αντίθεση μεταξύ του σκυροδέματος και της ακατέργαστης πέτρας στο συγκρότημα τριών κατοικιών στην Εκάλη. Καθώς και το σπίτι στον Μαραθόκαμπο της Σάμου με δυνατά σχήματα, απλά τελειώματα και εντυπωσιακή αναφορά στο ηλιοκαμένο τοπίο που αποτελεί ένα είδος belvedere προς το Αιγαίο.

ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ. Η χωρική ρευστότητα που ξεκινά από το τοπίο και καταλήγει στον χώρο υπήρξε η κόκκινη γραμμή πάνω στην οποία βάδισε η αρχιτεκτονική του Νίκου Κτενά. Με αυτό το όριο ξεχώρισε και έλαβε πολυάριθμα βραβεία και διακρίσεις σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Τελευταία του διάκριση, το 2017, ήταν το Βραβείο Αρχιτεκτονικής 2013-2017 του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής για την πολυκατοικία Inside – Out στο Νέο Ψυχικό. Σύμφωνα με το σκεπτικό της κριτικής επιτροπής, ξεχώρισαν η πρωτοτυπία και η σαφήνεια του κτίσματος, καθώς ο αρχιτέκτονας μετατρέπει την πίσω αυλή σε χώρο εισόδου, ενώ αντικαθιστά τα μπαλκόνια των ορόφων με ξύλινη όψη. Εκείνη τη χρονιά έλαβε το ειδικό τιμητικό βραβείο από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλο για το πολυσχιδές αρχιτεκτονικό του έργο και την προσφορά του στην τέχνη της αρχιτεκτονικής.

Το 2006, η επιθεώρηση «Αρχιτεκτονικά Θέματα» αφιέρωσε το τεύχος 37/2006 στη μονογραφία του. Για το έργο του έγραψαν πολλοί συνάδελφοι διδάσκοντες και αρχιτέκτονες της πράξης αναγνωρίζοντας «μια αρχιτεκτονική του περιεχομένου (κατά τη Ναταλί Μοσέν) που τη χαρακτηρίζει η επίγνωση της κοινωνικής ευθύνης η οποία συνοδεύει κάθε τεχνητή επέμβαση». Σύμφωνα με τον Πιερ Αλέν Κροσέ, άλλοτε βοηθό του Σνότζι και μετέπειτα καθηγητή στο Πολυτεχενείο του Τορίνο, ένα σύνολο αστικών προτάσεων με τις οποίες ο Κτενάς συμμετείχε σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς στην Ελβετία, καθώς και στον διαγωνισμό για το νέο Μουσείο Ακρόπολης το 1990, τον ξεχώρισαν ως τμήμα της «μεγάλης παράδοσης του μοντερνισμού και ικανό χειριστή της αστικής κλίμακας».

«Πιστεύω πως ο θεσμός της “μελέτης – κατασκευής”, γύρω από τον οποίο οργανώνεται κάθε δημόσιο κτίριο και χώρος στην Ελλάδα, είναι πλέον αναχρονιστικός και πρέπει να αλλάξει κατά τα σύγχρονα ευρωπαϊκά και παγκόσμια πρότυπα υλοποίησης. Αυτό διότι οι όροι της κατασκευής – εργολαβίας εκτοπίζουν την αρχιτεκτονική ποιότητα εν τη γενέσει της, όταν τα κριτήρια αξιολόγησης ενός έργου είναι ελάχιστα αρχιτεκτονικά και κατά κύριο λόγο κατασκευαστικά, αποκλείοντας παντελώς τον δημιουργό από το ίδιο του το έργο, ακόμα και κατά τη διάρκεια της υλοποίησής του», έγραφε ο ίδιος στα «ΝΕΑ» της 31ης Αυγούστου 2017.