Πώς επιλέγουμε {LF}τις αξίες μας;

Στον καιρό των αλλεπάλληλων κρίσεων που ζούμε, επανέρχεται συχνά το σχολικό κλισέ: «κρίση αξιών». Ας μην το παίρνουμε τοις μετρητοίς. Κάθε εποχή πορεύεται με τις αξίες της, που αποτελούν έναν χάρτη για να πλοηγούμαστε στον χαοτικό ωκεανό της πραγματικότητας. Και σε καμία εποχή οι αξίες δεν είναι ίδιες για όλους. Οι άνθρωποι διαμορφώνουν τα δικά τους αξιακά πλαίσια, ατομικά ή συλλογικά, άλλοτε από κοινού και άλλοτε σε σύγκρουση με τους άλλους. Ενα ενιαίο πλαίσιο αξιών είναι απλώς το (απατηλό) όνειρο όλων των τυραννικών καθεστώτων.

Οι αξίες είναι πάντοτε πληθυντικές – και αυτό είναι το ίδιον της δημοκρατικής πολιτείας. Ωστόσο, είναι όλες οι αξίες εξίσου σεβαστές και έγκυρες; Μπορεί να είναι όλες αποδεκτές; Ή αντίστροφα, μπορούν να υπάρξουν κάποιες με οικουμενική ισχύ; Ο Γιάννης Κτενάς, στο σύντομο αλλά πυκνό βιβλίο του Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών, θέτει εξαρχής το θεμελιώδες ερώτημα, για να αναμετρηθεί στη συνέχεια μαζί του, με εξαιρετική γραφή και με τα εργαλεία της θεωρίας: «Αν οι νόρμες διαφέρουν τόσο πολύ από τη μία κοινωνία και τη μία εποχή στην άλλη, είναι άραγε δυνατόν να υπάρξουν κοινά αποδεκτές, πανανθρώπινες αξίες, θεμελιώσιμες σε μια καθολική λογική;».

Ειδικά στις συνθήκες της απεριόριστης ροής πληροφορίας, του εκδημοκρατισμού της δημόσιας σφαίρας, των social media, αλλά και των ταυτοτήτων που σφυρηλατούνται μέσα στο ναρκοθετημένο πεδίο των ψευδών ειδήσεων, των αλγορίθμων και των echo chambers, παρόμοια ερωτήματα είναι απολύτως καίρια. Η μεγάλη πρόκληση είναι πώς μπορούμε να διασώσουμε τον πλουραλισμό και την ελευθερία της έκφρασης, θέτοντας ταυτόχρονα ορισμένα όρια για την έλλογη επιλογή και σύγκρουση των διαφορετικών αξιών μας – χωρίς να υποπέσουμε στον απόλυτο σχετικισμό, όπου οι απόψεις ενός νεοναζί, για παράδειγμα, θα αξιώνουν να είναι εξίσου έγκυρες με όλες τις άλλες.

Μπροστά σε αυτά τα ερωτήματα, ο Κτενάς καταφεύγει σε δύο στοχαστές που γνωρίζει καλά. Ο Μαξ Βέμπερ και ο Κορνήλιος Καστοριάδης, παρότι έδρασαν σε διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες, έχουν κάτι που τους ενώνει: την αποδοχή της πολλαπλότητας στο «νοηματικό σύμπαν» της νεωτερικής κοινωνίας (αντιγράφω από το βιβλίο: «εντός του οποίου διαφορετικές κάθε φορά σημασίες ορίζουν τρόπους σκέψης και δράσης, διαμορφώνουν θεσμικές πραγματικότητες και καθημερινές πρακτικές και προσανατολίζουν το ατομικό και συλλογικό πράττειν»). Οι δύο διανοητές συμμερίζονται, όμως, και την καχυποψία απέναντι στον απόλυτο αντι-σχετικισμό, στην ιδέα ότι μπορούμε – ή επιβάλλεται – να εντοπίσουμε ένα ύστατο θεμέλιο, πάνω στο οποίο θα οικοδομηθεί μία απόλυτη, καθολική αξιακή επιλογή.

Ετσι, παρουσιάζεται αρχικά η προσέγγιση του Βέμπερ μέσα από την κεντρική του θέση για την «πολυθεΐα των αξιών». Καμία αξία δεν μπορεί να διεκδικήσει το μονοπώλιο της ορθολογικότητας, καθώς οι άνθρωποι διαμορφώνουν τον αξιακό τους ορίζοντα μέσα από διαφορετικές εμπειρίες και λογικές, αν και όχι τυχαία. Εάν οι αξίες εν τέλει «δεν είναι ορθολογικά και επιστημονικά θεμελιώσιμες», τότε  χρειάζεται διαρκώς να τις αναστοχαζόμαστε, να τις θέτουμε στη βάσανο της δημόσιας αντιπαράθεσης, μέσα σε μια σφαίρα επικοινωνίας όπου συγκρούονται διαφορετικές θεωρήσεις του κόσμου.

Αν και σε διαφορετικό επίπεδο και εποχή, ο φιλόσοφος της αυτονομίας Καστοριάδης, μέσα από τη στρατευμένη αντιπαράθεση προς τα μονολιθικά καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού, επεκτείνει τη θέση του Βέμπερ: είμαστε υπεύθυνοι για τις αξίες που επιλέγουμε, και δεν μπορούμε να τις ανάγουμε σε μία και ενική λογική ή στους σιδερένιους νόμους της ιστορίας. Η επιλογή των αξιών είναι ένα ανοιχτό παιχνίδι, που υπόκειται στους πολιτικούς αγώνες και στη δημιουργική φαντασία του κοινωνικού.

Μέρος της αξίας (όχι τυχαία η λέξη) του βιβλίου είναι ότι εξετάζει τη θέση των δύο στοχαστών μέσα και από την κριτική που έχουν υποστεί, με τρόπο ανοιχτό και διαλογικό. Χωρίς να αγνοεί,  για παράδειγμα, το εγχείρημα του φιλόσοφου Κοσμά Ψυχοπαίδη να υπερβεί τη βεμπεριανή αξιολογική ουδετερότητα, εντοπίζοντας αντικειμενικά θεμελιωμένες αξίες. Ταυτόχρονα, ο Κτενάς αναδεικνύει όρια στη σκέψη των δύο οικείων του διανοητών, όπως την πίστη του Βέμπερ στα ιστορικά πεπρωμένα της Γερμανίας ή την αμφιλεγόμενη θέση του Καστοριάδη ότι το σπέρμα της αμφισβήτησης εντοπίζεται προνομιακά στην αρχαία Ελλάδα. Αν βρίσκει, τελικά, ένα σημείο ισορροπίας, είναι αυτό: «ούτε υποκειμενική αυθαιρεσία, ούτε αντικειμενικά επιβεβλημένος μονόδρομος» – σαν αντήχηση της θέσης του Μαρξ ότι φτιάχνουμε οι ίδιοι την ιστορία μας, αλλά μέσα στα όρια διαμορφωμένων ιστορικών συνθηκών.

Πολλές ορθολογικότητες

Το βιβλίο του Γιάννη Κτενά έχει, νομίζω, και μια υπόρρητη πολιτική προέκταση, η οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να είναι περισσότερο ορατή. Στην εποχή μας, από πολλές πλευρές διεκδικείται δογματικά το μονοπώλιο στη λογική, και στήνονται εδώ ή εκεί μέτωπα απέναντι στον «ανορθολογισμό», που περιορίζουν, αντί να ενισχύουν, τη δυνατότητά μας να κατανοήσουμε τις υπαρκτές πολώσεις. Η επιστροφή, λοιπόν, στο πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών θέτει ένα κρίσιμο ζήτημα: παρότι είμαστε αναγκασμένοι να συζητάμε (και να διαφωνούμε) εντός των ορίων του ορθού λόγου, η ορθολογικότητα δεν κλίνεται στον ενικό· η δημόσια σφαίρα συνυφαίνεται από διαφορετικές ορθολογικότητες, που μάχονται να γίνουν πειστικές για τους πολλούς. Το παιχνίδι είναι, θα πρέπει να είναι πάντοτε ανοιχτό, εάν τουλάχιστον θέλουμε να διασώσουμε τα θεμελιώδη της φιλελεύθερης δημοκρατίας, τον παιδαγωγικό χαρακτήρα της πολιτικής, αλλά και ένα πνεύμα πολιτικού φιλελευθερισμού, που όχι σπάνια κακοπαθαίνει ακόμη και από τους ίδιους τους υπερασπιστές του.

Ο Γιάννης Μπαλαμπανίδης είναι πολιτικός επιστήμονας, συγγραφέας

{1BSYG}Γιάννης Κτενάς{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το πρόβλημα {LF}της θεμελίωσης των αξιών{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Πόλις, σελ. 168{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ