Καθ’ υπαγόρευση του ανέμου

Ετυχε να δω πρόσφατα μερικές φωτογραφίες του Γιάννη Σκουλά με θέμα τα κάστρα της λευτεριάς, μέρος μιας ανολοκλήρωτης συλλογής του. Γνώριζα τη δουλειά του Σκουλά κυρίως από το λεύκωμα Φάροι – Φωτίζοντας τη νύχτα, έκδοση του 2008. Ομολογώ πως ένιωσα μια ιδιότυπη ζήλεια γι’ αυτήν την τέχνη που αιχμαλωτίζει το ορατό με έναν τρόπο διαφορετικό απ’ αυτόν της γραφής. Οταν του το εξομολογήθηκα, με παρακίνησε, με ενσυναίσθηση ομολογουμένως, να επιχειρήσω γι’ αυτά τα κάστρα μια αποτύπωση με τον τρόπο των λέξεων. Αν και ο κύκλος των εορτασμών της Επανάστασης έχει κλείσει, το θέμα της υπεράσπισης της ελευθερίας είναι και θα παραμείνει ανοιχτό. Αλλωστε πάντοτε με γοήτευαν οι πρωτοβουλίες κατόπιν εορτής. Σκέφτηκα ακόμη πως, ό,τι κι αν γράψω, θα είναι ίσως μόνο ένας ταπεινός ακόλουθος, μια θεραπαινίδα αυτών των εικόνων. Γιατί όχι τελικά… Οι φωτογραφίες πύργων με τα λίθινα αγκωνάρια τους, οι προμαχώνες, τα σεβάσμια ερείπια ας γίνουν τροχιοδεικτικά της γραφής. Για τα κάστρα της λευτεριάς λοιπόν…

Τα είδωλα των ερειπίων αναδεικνύονται μπρος στον φακό εκτός από ξυπνητήρι της συλλογικής μνήμης και σε αρχάγγελο οδηγό της συγγραφικής επινόησης και φαντασίας. Κι όμως τα κάστρα του ξεσηκωμού είναι αληθινά πέρα από κάθε φαντασία, ο αγώνας των Ελλήνων χειροπιαστός, λαξευμένος στη σκληρότερη πέτρα και στα πιο πυκνωτά όνειρα. Τα κάστρα στέκουν ακόμη εκεί, αφηγητές δίχως λέξεις, να ανακρίνονται από τον άνεμο.

Ηταν λοιπόν μια φορά κι έναν καιρό οι αρματωμένοι εντός και οι άλλοι οι έξω. Στους υπερασπιστές, καθώς ξημεροβραδιάζονταν στις πολεμίστρες, βασίλευε η πείνα και το κρύο μέταλλο του όπλου στα χέρια. Κάτω ο κάμπος με τα φουσάτα και μια θάλασσα πότε μολυβί και πότε γαλάζια. Ηταν η θάλασσα των καραβιών με τα φουσκωμένα πανιά και τις εχθρικές σημαίες. Το καραούλι ανάμεσα στα δόντια των τειχών ήταν ένα μόνιμο αγνάντεμα προς τη μετάβουλη θάλασσα και τον κάμπο τον φυτεμένο στρατεύματα. Πάντα έτσι ήταν βέβαια η θάλασσα, μετάβουλη και ασταθής, πότε σύντροφος στον αγώνα και πότε οδαλίσκη των πασάδων.

Αναρωτιέμαι τι να σκέφτονταν οι πολεμιστές εκείνες τις ατέλειωτες ώρες; Τα καμένα χωριά τους; Τα άσπαρτα χωράφια; Τα πεθαμένα παιδιά τους; Πάντα ήθελα να γράψω για τη μοναξιά του φρουρού στις πολεμίστρες. Κάποια στιγμή κατάλαβα πως αυτή η μοναξιά που είχα κατά νου τότε δεν υπήρχε. Ηταν σίγουρο πως ήμουν σε σύγχυση, αφού είχα μπερδέψει στο μυαλό μου τη σιωπή στις επάλξεις με τη μοναξιά των χορτάτων, μ’ αυτήν την ερημιά των συγχρόνων μου, τη χωρίς σκοπό και όνειρο.

Στην υπεράσπιση των κάστρων η μοναξιά δεν υπάρχει. Η πείνα, η δίψα, η παγωνιά και το λιοπύρι ναι, η μοναξιά όχι. Οι σύντροφοι είναι μαζί στην αλλαγή της βάρδιας, στα συμβούλια, στο ημίφως κάποιου δώματος όπου τα βόλια γίνονται φυσεκλίκια, παντού μαζί. Συντροφιά τους και όσα πουλιά δεν τα τρόμαξε ο ήχος του όπλου. Τα ίδια τα λιθάρια στις πολεμίστρες είναι πλέον ξαδέλφια τους, σε γνωρίζουν και σε αφήνουν να τα χαϊδέψεις.

Τα φρούρια και τα κάστρα κατά τη διάρκεια του ξεσηκωμού ήταν σαν νησιά. Ετσι όπως έμεναν μήνες και χρόνια σε πολιορκία ξεχώριζαν μέσα στην ανεμοδαρμένη θάλασσα. Γύρω τους οι ωκεανοί του πολέμου με τα σπασμένα μαδέρια των πλοίων και τα κουφάρια που τα γυρόφερναν οι γλάροι. Πάνω στα κύματα μηνύματα κλεισμένα σε μπουκάλια: υποσχέσεις, όρκοι, ερχόμαστε αδέλφια, έγραφαν… Σχεδόν πάντα η γραμμή άγονη, κλεισμένος ο κόσμος από παντού. Μέσα από τα τείχη ζούσαν δίπλα δίπλα εκτός από τους άντρες με τον σισανέ στο χέρι, προεστοί, λογιότατοι, γυναικόπαιδα…

Τα κάστρα, σκέφτομαι καμιά φορά, ήταν η διπολική διαταραχή του πολέμου. Από τη μια γεμάτα κατηφόρες για τους υπερασπιστές και από την άλλη ανηφόρες με τρόχαλα για τους πολιορκητές. Ασφαλή για τους μέσα, στο έλεος του Χάρου θεριστή για τους έξω. Οι υπερασπιστές ήταν γείτονες με τους κεραυνούς, ενώ τα φουσάτα του κάμπου είχαν συγγενολόι τους τη λάσπη.
Εκεί ψηλά είναι φορές που ο αποκλεισμός σε παροτρύνει να καλλωπιστείς, γι’ αυτό τα κάστρα είναι ωραιοπαθή. Είναι ο ερωτικός πόθος των οριζόντων, μια γλυπτική στα σύννεφα. Είναι όμως και η αρχιτεκτονική αποτύπωση του έπους. Οξυκόρυφα ή καμπυλωτά, με κανόνια που μοιάζουν σαν να βγήκαν από καλούπια που χύθηκε μέσα τους ύλη από μελανόμορφους μετεωρίτες. Στο πιο ψηλό σημείο, πάνω ακόμα κι από τις αχυρόπλαστες χελιδονοφωλιές, ακούς τον συνεχή ήχο από το πλατάγισμα της επαναστατικής σημαίας, όπως την αναρριπίζει ο άνεμος. Και σαν να ρωτάει ο αέρας ο ραψωδός:

Γιατί αφήσατε τα χωριά σας έρημα και τα χωράφια άσπαρτα;

Τι είδους λοιμική νόσος είναι αυτή η ελευθερία;

Τι είναι αυτά τα συντάγματα που τα ψηφίσατε κάτω απ’ τα δέντρα;

Πού τα μάθατε αυτά τα φραντσέζικα καπρίτσια;

Οι σημαίες στα κάστρα κυμάτιζαν μέρα νύχτα. Τις ατένιζαν στον ήλιο οι κεραίες των καραβιών και τα φώτα του Αγίου Ελμο τις νύχτες. Κάποιες στιγμές του μεσημεριού ακόμη και τα αλογομούλαρα σήκωναν το κεφάλι και τις χάζευαν. Ηταν η ώρα που στις αγκαθωτές πλαγιές ο αέρας μύριζε απ’ τα αγριολούλουδα κι απ’ το πιτυρούχο ψωμί, αυτό που έψηνε ο παλιόφουρνος δίπλα στην μπαρουταποθήκη. Μια φέτα την ημέρα, ένας μαστραπάς νερό, λίγο σκόρδο… Τραγούδια όμως ακούγονταν πολλά, που ξεκινούσαν από τα κάτω, από τις ρίζες του κάστρου, από τα υπόγεια, εκεί που φυλάκιζαν παλιότερα οι αγάδες, απ’ τις στοές, τους στάβλους, τις αποθήκες, τις δεξαμενές. Τα τραγούδια ανηφόριζαν από τις ρίζες του κάστρου και περιπλέκονταν γύρω απ’ τα τείχη σαν κισσός. Θούριοι, κλέφτικα, μοιρολόγια…

Τα χρόνια πέρασαν κι εγεννήθη παρ’ ημών κράτος. Τα καραούλια και οι πολεμίστρες χορτάριασαν. Οι σαύρες λιάζονται τώρα πια ξεφοβισμένες και οι σκορπιοί παροπλίστηκαν, έγιναν ράθυμοι και στέκουν ασάλευτοι μπρος στις κάμερες των κινητών τηλεφώνων. Στα μονοπάτια των ερειπίων κυκλοφορούν αρχαιολόγοι, αρχιτέκτονες, συντηρητές. Ερευνα, φωτογράφιση, αποτύπωση. Οι ιστορικοί διασταυρώνουν τις πηγές, δημοσιεύουν μελέτες. Οι ποιητές υμνούν, οι σκηνοθέτες ανεβάζουν παραστάσεις με σκηνικό τα γκρεμισμένα τείχη. Ολα έχουν αλλάξει και μόνο ο αέρας μένει ο ίδιος. Αυτός ο εμμονικός άνεμος που απ’ όποια κατεύθυνση κι αν φυσάει, ταρακουνάει τα σκηνικά και τους θεατρικούς προβολείς υπαγορεύοντας το ίδιο αναπάντητο ερώτημα:

Τι είδους λοιμική νόσος είναι αυτή η ελευθερία;

Ο Ισίδωρος Ζουργός είναι συγγραφέας. Το τελευταίο μυθιστόρημά του «Περί της εαυτού ψυχής» (2021) κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη