Μαύρος κύκλος

Ο πόλεμος απελευθέρωσε τεκτονική ενέργεια που ταρακουνάει συθέμελα την παγκόσμια ισορροπία. Και τα δύο βασικά θεμέλιά της – η οικονομία και η δημοκρατία – βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας, σε αποδρομή, χωρίς να εμφανίζεται, ή έστω να μπορεί να συλληφθεί, κάποια «λύση».

Αν τα παραπάνω ακούγονται απαισιόδοξα σε βαθμό υπερβολής, ας ανατρέξουμε στα στοιχεία της πραγματικότητας. Στο πεδίο της οικονομίας, μια γενικευμένη ύφεση αποκτά, κάθε μέρα που περνά, δομικότερο χαρακτήρα. Στο σαθρό έδαφος μιας μάλλον τεχνητής «ανάκαμψης» από τις απανωτές κρίσεις, χωρίς ομοιογένεια και, ιδίως, χωρίς τις απαραίτητες αλλαγές κλίμακας (περισσότερη ισότητα, αλληλεγγύη, σύνδεση με την παραγωγή, απομάκρυνση από δόγματα όπως η αυτορρύθμιση, η εθνική κυριαρχία και η ανεξέλεγκτη παγκοσμιοποίηση), ήρθε ο πόλεμος στην Ουκρανία και σάρωσε τα σημεία στήριξης. Σήμερα η παγκόσμια οικονομία εμφανίζει όλα τα σημάδια, εξωτερικά και εσωτερικά, της απώλειας πυξίδας. Εξωτερικά: ταυτόχρονη προετοιμασία ύφεσης στην Αμερική, στην Ευρώπη, με πιθανό βαρύτερο θύμα τη Μεγάλη Βρετανία, στους ασιατικούς «δράκους» και στις αναδυόμενες οικονομίες· διαρκής καθοδική τάση με χαρακτηριστικά «bear market» (εγκλωβισμού στην κάθοδο) των αγορών κεφαλαίου·  κατάρρευση ή πάντως οριστική απώλεια εμπιστοσύνης στους βασικούς τομείς της «σκιώδους οικονομίας», με πρώτη την αγορά κρυπτονομισμάτων· αύξηση των ανισοτήτων μεταξύ χωρών και περιοχών, δυσχέρανση του εμπορίου, ανεπάρκεια των διεθνών θεσμών διαμεσολάβησης και συνεννόησης. Και εσωτερικά: εφοδιαστική, επισιτιστική (σε αφρικανικές χώρες, όπως η Σομαλία, υπάρχει ήδη λιμός), ενεργειακή όχι πλέον «κρίση», αλλά ανεπάρκεια, με απτές πρακτικές συνέπειες στη λειτουργία της οικονομίας και στη ζωή των ανθρώπων.

Η γεωπολιτική ανατροπή που είχε αρχίσει με την άνοδο μιας αυταρχικής δύναμης όπως η Κίνα και την ταυτόχρονη, όχι αδικαιολόγητη, απώλεια ισχύος του δυτικού κόσμου, και ιδίως των Ηνωμένων Πολιτειών, προετοίμασε το έδαφος αρχικά για το κύμα λαϊκισμού και αυταρχισμού που σάρωσε τον κόσμο και ενσαρκώθηκε στον υπέρτατο βαθμό από τον Τραμπ. Σε δεύτερο χρόνο οδήγησε στην αποθράσυνση ημιδημοκρατικών καθεστώτων, όπως το ρωσικό (με ακόλουθους και στην Τουρκία και στην Ινδία και στη Βραζιλία και αλλού), που μετέτρεψαν τον σπόρο της βίαιης σύγκρουσης από απειλή σε πραγματικότητα. Κι ενώ ο δημοκρατικός κόσμος καταδικάζει, από τη στιγμή που το τζίνι βγήκε από το μπουκάλι, οι δυνάμεις του αυταρχισμού νομοτελειακά ενισχύονται και επεκτείνονται. Χαρακτηριστικότερα είναι τα παραδείγματα δύο μεγάλων χωρών, στις οποίες, παρά τις αλλαγές στην εξουσία και τα σκληρά μαθήματα από την Ιστορία, η δημοκρατική υποβάθμιση συνεχίζεται ακάθεκτη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες διεξάγεται αυτές τις μέρες η συγκλονιστική κοινοβουλευτική διαδικασία για τα γεγονότα της 6ης Ιανουαρίου 2021, όταν οι οπαδοί του Τραμπ εισέβαλαν στο Καπιτώλιο και ξεκίνησαν το πραξικόπημα που μάλλον τυχαία δεν ολοκληρώθηκε. Κι όμως: παρά το αποστομωτικό αποδεικτικό υλικό, σχεδόν οι μισοί Αμερικανοί συνεχίζουν να πιστεύουν πως δεν έγινε τίποτα μεμπτό και να στηρίζουν περισσότερο τον Τραμπ παρά τη δημοκρατία, την ίδια ώρα που γιγαντώνονται οι κοινωνικές ανισότητες, οι φόνοι και η υποχώρηση των δικαιωμάτων και των ελευθεριών. Στη Βρετανία, ο ανεκδιήγητα ανεπαρκής πρωθυπουργός κέρδισε μια μικρή παράταση εξουσίας, την οποία αμέσως χρησιμοποίησε για να υπαναχωρήσει στις συμφωνίες του με την Ευρώπη, να βάλει πρόσφυγες σε αεροπλάνα και να μειώσει την προστασία σε μια σειρά από κοινωνικά και εργασιακά μέτωπα. Πόλεμος, ύφεση και δημοκρατική υποχώρηση έχουν δημιουργήσει ένα μαύρο πέπλο, πίσω από το οποίο οι εθνικές μικροπεριπέτειες φαντάζουν σχεδόν ασήμαντες.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος