Η κλιματική επιστήμη συναντά τη γεωπολιτική

Η κλιματική επιστήμη είναι σημαντική για περισσότερους λόγους από όσους ίσως φαντάζεται κανείς. Εχει θέσει τις βάσεις και τους στόχους του πιο φιλόδοξου οικονομικού μετασχηματισμού από την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης: τη μετάβαση στην οικονομία χωρίς άνθρακα.

Αντιπροσωπεύει, επίσης, μια αναγκαία παγκόσμια πειθαρχία, καθώς χρησιμοποιεί τα μαθηματικά και τη φυσική προκειμένου να προβλέψει τη συνδυαστική συμπεριφορά της ατμόσφαιρας και των ωκεανών του πλανήτη – δύο στοιχεία που δεν γνωρίζουν σύνορα. Είναι μια επιστήμη η οποία ταιριάζει σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο και οι άνθρωποι που ασχολούνται με αυτήν έχουν εδώ και καιρό επικεντρωθεί στην ατζέντα που ορίζουν οι διεθνείς θεσμοί για να κατευθύνουν την ανθρωπότητα προς την απεξάρτηση από τον άνθρακα.

Επί χρόνια, η κλιματική επιστήμη αντιμετώπιζε σοβαρές απειλές, κυρίως από προσπάθειες που είχαν πολιτικά και οικονομικά κίνητρα και στόχο να απαξιώσουν τους βασικούς της ισχυρισμούς. Ομως οι «έμποροι της αμφιβολίας» έχουν αποτύχει σε μεγάλο βαθμό.

Σήμερα, όμως, μια διαφορετικού είδους απειλή αναδύεται. Οι αναταράξεις σε διεθνές επίπεδο, η άνοδος του αυταρχισμού και του εθνικισμού, καθώς και οι παραβιάσεις παραδοσιακών και ευρέως συμφωνημένων κανόνων ωθούν τις χώρες μακριά από την παγκόσμια τάξη πραγμάτων η οποία κυριάρχησε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης. Ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας αποτελεί το πιο πρόσφατο και αποκαλυπτικό παράδειγμα σε μια σειρά γεωπολιτικών ρωγμών που περιπλέκουν τη δουλειά των κλιματικών επιστημόνων.

Ο κίνδυνος που ελλοχεύει είναι ότι σε έναν ολοένα πιο πολωμένο κόσμο οι χώρες θα σπεύσουν να εθνικοποιήσουν, να ελέγξουν και να απομονώσουν τις πλανητικές προβλέψεις και τα υπολογιστικά δεδομένα. Ετσι, όχι μόνο θα κατακερματιστεί η επιστημονική ατζέντα, αλλά εκείνοι που λαμβάνουν τις πολιτικές αποφάσεις θα αρχίσουν να παρατηρούν την κλιματική αλλαγή μέσω του σαφώς πιο περιορισμένου εύρους φακού της εθνικής ασφάλειας και άλλων παρωχημένων αντιλήψεων. Οι κυβερνήσεις θα αναρωτιούνται τι θα σημάνει η κλιματική αλλαγή και οι τεχνολογικές απαντήσεις που θα δοθούν για τη χώρα τους και τους ανταγωνιστές της, αντί να αναλογίζονται τις συνέπειές τους για ολόκληρο τον πλανήτη.

Καθώς τα πολιτικά σύνορα ξεχωρίζουν πλέον περισσότερο στα επιστημονικά εγχειρήματα, οι επιστήμονες, όπως και οι πολιτικοί που τους στηρίζουν, θα αναγκαστούν να απαντήσουν σε ένα σημαντικό ερώτημα: Οταν η γεωπολιτική μετατρέπει τις επιστημονικές μας γνώσεις και επεξεργασίες για τον πλανήτη σε ένα πεδίο ανταγωνισμού, με στρατηγική σημασία, με ποιο τρόπο θα έπρεπε να προσαρμοστούν οι επιστημονικοί θεσμοί;

Η αλήθεια είναι ότι, αντιθέτως με την άποψη που επικρατεί ευρέως, οι ρίζες της κλιματικής επιστήμης δεν βρίσκονται στο περιστασιακό ενδιαφέρον για το περιβάλλον, αλλά στις ανησυχίες γύρω από την ασφάλεια κατά τον 20ό αιώνα. Δεδομένου, λοιπόν, του κατακερματισμού που επικρατεί σήμερα, επιστήμονες και πολιτικοί θα όφειλαν να ανατρέξουν στο παρελθόν για να δουν τι θα μπορούσε να συμβεί στην περίπτωση που η γνώση αναφορικά με το πώς λειτουργεί ο πλανήτης μας καταστεί για μία ακόμη φορά εργαλείο άσκησης γεωπολιτικής.

Το να ξέρει κανείς πώς θα εξελιχθούν οι συνθήκες στο περιβάλλον μπορεί να αποδειχθεί ζήτημα ζωής και θανάτου. Πράγματι, η σύγχρονη σχέση ανάμεσα στην εθνική ασφάλεια και τις περιβαλλοντικές προβλέψεις ξεκινά στις 14 Νοεμβρίου 1954, όταν άνεμοι που έπνεαν με ταχύτητα κυκλώνα κατέστρεψαν τους στόλους Βρετανίας και Γαλλίας, οι οποίοι είχαν αποκλείσει τους Ρώσους στη Σεβαστούπολη κατά τον Πόλεμο της Κριμαίας. Μάλιστα, το πρώτο ευρωπαϊκό σύστημα καιρικών προγνώσεων προέκυψε από αυτή την εμπειρία.

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι καιρικές προγνώσεις είναι γνωστό ότι έσωσαν την απόβαση της D-Day από καταστροφή – έτσι, η επιστήμη κατέστη οργανικό στοιχείο της νίκης. Στη διάρκεια δε του Ψυχρού Πολέμου, ασφάλεια και επιστήμη κοιμούνταν άβολα στο ίδιο κρεβάτι.

Γενικά, η ιστορία της κλιματικής επιστήμης αναδεικνύει την ισχύ τής κρατικά κατευθυνόμενης έρευνας. Η επιστήμη που μας βοηθά να κατανοήσουμε όσα έχουμε κοινά πάνω στη Γη δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα εργαλείο υπεράσπισης του περιβάλλοντος. Οσο πιο γρήγορα αναγνωρίσουμε αυτή τη στροφή τόσο πιο εύκολα θα προετοιμαστούμε για όσα ακολουθούν.

Ο Τζούλιο Μποκαλέτι είναι συνεργάτης της Smith School of Enterprise and the Environment του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και του Ευρωμεσογειακού Κέντρου για την Κλιματική Αλλαγή