Αιτίες και λύσεις για την αντιμετώπιση της υπογονιμότητας

Η χθεσινή Παγκόσμια Ημέρα Γονιμότητας λειτούργησε προειδοποιητικά, υπενθυμίζοντας πως η Ελλάδα του 2022 αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα υπογεννητικότητας, κινδυνεύοντας μάλιστα να κατακτήσει τον τίτλο της γηραιότερης χώρας στην ΕΕ μέχρι το 2030. Και αυτό διότι ο δείκτης γονιμότητας είναι μόλις 1,34 όταν ο δείκτης αναπλήρωσης είναι 2,1. Η κατάσταση αυτή δε, επιδεινώνεται καθώς 300.000 ζευγάρια (20% των ζευγαριών αναπαραγωγικής ηλικίας) αντιμετωπίζουν δυσκολίες κατά την προσπάθεια τεκνοποίησης. Στο πλαίσιο αυτό, ο επίκουρος καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας του ΑΠΘ με εξειδίκευση στην Ανθρώπινη Αναπαραγωγή, Ευάγγελος Παπανικολάου, αναλύει τις αιτίες αλλά και τις λύσεις για την αντιμετώπιση της υπογονιμότητας. Και παράλληλα επιμένει πως υπάρχει ανάγκη περαιτέρω ενίσχυσης των νέων ζευγαριών από το κράτος.

Αναλυτικότερα και όπως εξηγεί ο ειδικός «ως υπογονιμότητα ορίζεται η αδυναμία επίτευξης σύλληψης και απόκτησης τέκνου έπειτα από 12 μήνες συστηματικών επαφών χωρίς τη χρήση μέσων αντισύλληψης. Oι παράγοντες που επηρεάζουν τη γονιμότητα ενός ζευγαριού αποδίδονται κατά 40% στη γυναίκα, 40% στον άνδρα και το υπόλοιπο 20% είναι άγνωστης αιτιολογίας».

Οι συνήθεις αιτίες. Πιο συγκεκριμένα, η γυναικεία γονιμότητα επηρεάζεται από διαταραχές της ωοθυλακιορρηξίας, απόφραξη των σαλπίγγων, ενδομητρίωση, ινομυώματα, πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια και προχωρημένη ηλικία. Η ανδρική υπογονιμότητα οφείλεται σε διαταραχές της σπερματογένεσης, σε αποφρακτικά αίτια και σε δυσλειτουργία στύσης και εκσπερμάτισης.

Επιπλέον, και σύμφωνα πάντα με τον Ευάγγελο Παπανικολάου, η προχωρημένη ηλικία επιδρά αρνητικά στη γονιμότητα και των δύο φύλων αλλά περισσότερο των γυναικών. «Βλάβες στους επιδιορθωτικούς μηχανισμούς του DNA σε συνδυασμό με διαταραχές κατά την κυτταρική διαίρεση και την ωρίμανση των ωαρίων έχουν ως αποτέλεσμα το 45% των ωαρίων να είναι ανώμαλα στις ηλικίες 35-37, το 60% μεταξύ 38-40, το 80% στα 41-43 και άνω του 90% για τις γυναίκες >44. Αντιθέτως η ποιότητα του σπέρματος αρχίζει να επηρεάζεται στους άνδρες μετά την ηλικία των 40-45».

Οπως δε, παρατηρεί ο ειδικός, οι γυναίκες σήμερα σπουδάζουν, εργάζονται και αναπόφευκτα αναβάλλουν την τεκνοποίηση για μετέπειτα στην αναπαραγωγική τους ζωή. «Παράλληλα τα ζευγάρια με τις παρούσες πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες μαστίζονται από το άγχος, απομονώνονται από τον σύντροφό τους ερωτικά και συναισθηματικά. Οι αυξημένες οικονομικές υποχρεώσεις και η ανασφάλεια περιορίζουν τα ζευγάρια στην απόκτηση ενός και μόνο παιδιού ή μεταθέτουν τις προσπάθειες για τεκνοποίηση σε μεγαλύτερες ηλικίες όπου κάτι τέτοιο είναι πιο δύσκολο».

Αρκεί κανείς να αναλογιστεί πως 1 στα 4 υγιή ζευγάρια μπορεί να επιτύχει εγκυμοσύνη όταν η γυναίκα είναι 20-30 ετών, ενώ μόνο 1 στα 10 στα 40. Μάλιστα, μετά την ηλικία των 45 είναι πολύ δύσκολο να αποκτήσει μια γυναίκα παιδί με αυτόματη σύλληψη. «Επιπρόσθετα και η επιτυχία των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ηλικία και τις ωοθηκικές εφεδρείες της γυναίκας. Για τον λόγο αυτόν το ζευγάρι θα πρέπει να προσέρχεται για περαιτέρω αξιολόγηση και διερεύνηση έγκαιρα, σε 1 χρόνο συστηματικών προσπαθειών όταν η γυναίκα είναι κάτω των 35, σε 6 μήνες όταν είναι άνω των 35 και άμεσα άνω των 40 ετών», υπογραμμίζει ο ειδικός.

Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Οι τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής μπορούν να δώσουν τη λύση είτε με εξατομικευμένες θεραπείες που αφορούν τα αίτια υπογονιμότητας του κάθε ζευγαριού κατά περίπτωση, είτε μέσω της κρυοσυντήρησης ωαρίων για τη διατήρηση γονιμότητας όχι μόνο για ιατρικούς αλλά και για κοινωνικούς λόγους. Οπως εξηγεί ο Ευάγγελος Παπανικολάου η κρυοσυντήρηση γενετικού υλικού και εμβρύων με την τεχνική της υαλοποίησης, οι τεχνικές επιλογής (PICSI, IMSI) και λήψης σπέρματος (FNA-aspiration, TESE, micro-TESE), η τεχνική της μικρογονιμοποίησης και του assisted hatching, η Time-lapse παρακολούθηση των εμβρύων και η διενέργεια προεμφυτευτικού γενετικού ελέγχου αποτελούν τα σημαντικότερα εργαλεία που διαθέτουμε και εφαρμόζουμε στην προσπάθειά μας να βοηθήσουμε το ζευγάρι να πραγματοποιήσει το όνειρο της απόκτησης ενός παιδιού.

«Τα τελευταία 10 χρόνια επανάσταση στον χώρο των τεχνικών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής έχει φέρει η τεχνική της υαλοποίησης (Vitrification) τόσο εμβρύων όσο και ωαρίων με άριστα ποσοστά επιτυχίας. Ιδίως για τα ωάρια είναι επαναστατική ως μέθοδος καθώς μέχρι τότε ήταν αδύνατη η κρυοσυντήρηση ωαρίων. Η παλαιότερη τεχνική της προοδευτικής ελεγχόμενης κατάψυξης είχε χαμηλά ποσοστά επιβίωσης μετά την απόψυξη και χαμηλότερα ποσοστά επιτυχίας μετά την εμβρυομεταφορά. Η υαλοποίηση εντούτοις, με την εφαρμογή της ταχείας κατάψυξης μέσω ειδικών κρυοπροστατευτικών υλικών, αποτρέπει τη δημιουργία κρυστάλλων πάγου στο εσωτερικό των κυττάρων εκτοξεύοντας τα ποσοστά επιβίωσης στο 95%. Τα ωάρια ή έμβρυα μπορούν να παραμείνουν στο υγρό άζωτο στους -196°C αναλλοίωτα μέχρι και 20-25 χρόνια, μέχρι η γυναίκα ή το ζευγάρι να αποφασίσει πότε θα τα χρησιμοποιήσει», εξηγεί ο ίδιος.

Και συνεχίζει: «Μία άλλη πολλά υποσχόμενη τεχνική είναι ο μη επεμβατικός προγεννητικός έλεγχος των εμβρύων (Νon invasive PGT) κατά τον οποίο ανιχνεύεται και αναλύεται DNA του εμβρύου στα καλλιεργητικά υλικά μειώνοντας το εν δυνάμει κόστος της μεθόδου χωρίς να διακυβεύεται η ακεραιότητα του εμβρύου. Η εξέταση αυτή, που είναι ακόμα σε στάδιο ερευνών, πραγματοποιείται πριν από την εμβρυομεταφορά και αφορά τον έλεγχο γενετικών νοσημάτων και χρωμοσωμικών ανωμαλιών στα έμβρυα επιτρέποντας την απόρριψη παθολογικών εμβρύων».

Ανάγκη περαιτέρω στήριξης των νέων ζευγαριών από το κράτος
Σε κάθε περίπτωση πάντως, το ταξίδι της γονιμότητας δεν είναι πάντα εύκολο, καθώς απαιτεί υπομονή, επιμονή, ψυχικά αλλά και οικονομικά αποθέματα.
«Παρ’ όλα ταύτα, τα ζευγάρια που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί μέσω IVF, εν μέσω οικονομικής κρίσης και σοβαρού δημογραφικού προβλήματος, δεν χαίρουν της υποστήριξης που τους αναλογεί από το κράτος», επισημαίνει ο καθηγητής του ΑΠΘ. Και αυτό διότι, όπως τονίζει, η δωρεάν χορήγηση των σκευασμάτων ωοθηκικής διέγερσης έπειτα από σχετική αίτηση και έγκριση της επιτροπής του ΕΟΠΥΥ και η απόδοση αποζημίωσης (περίπου 350 ευρώ) μετά την ολοκλήρωση της προσπάθειας αποτελούν τη μόνη βοήθεια. «Αν όμως υιοθετούνταν το μοντέλο άλλων ευρωπαϊκών χωρών, δηλαδή, η επιδότηση 1 ή και 3 προσπαθειών θα έδινε σε πολλά ζευγάρια την οικονομική δυνατότητα να αντιμετωπίσουν αυτό το πρόβλημα υγείας συμβάλλοντας ταυτόχρονα και στην επίλυση της υπογεννητικότητας», προσθέτει με νόημα.
Επιπλέον και σύμφωνα με τον ειδικό «θεμιτή θα ήταν και η διεύρυνση των κριτηρίων για τη διενέργεια της προεμφυτευτικής γενετικής διάγνωσης (PGD-AS), γιατί όχι και με παράλληλη κάλυψη του κόστους διενέργειάς της». Και αυτό διότι «αν γνωρίζω μέσω μιας τεχνικής την ύπαρξη ή όχι γεννητικά υγιών εμβρύων, τα οφέλη θα είναι πολλαπλά. Η γνώση αυτή, θα επέτρεπε τη μεταφορά ενός και μόνου εμβρύου, αποφεύγοντας τις επιπλοκές των πολύδυμων κυήσεων, θα μειώνονταν τα ποσοστά αποβολών αλλά και διακοπών κύησης και τέλος θα συνέβαλλε στην απάλειψη τόσο του συναισθηματικού όσο και το οικονομικού κόστους των μάταιων και επαναλαμβανόμενων εμβρυομεταφορών με παθολογικά έμβρυα».