Από τον λόφο Σικελίας στο… ιδιόκτητο καταφύγιο της Θησέως

Το δημοτικό σχολείο μου, στον λόφο Σικελίας στην Καλλιθέα, διατηρούσε μέχρι τη δεκαετία του εξήντα έναν τοίχο διάτρητο από τις σφαίρες των Δεκεμβριανών, το ίδιο και αρκετά γειτονικά κτίσματα – συμπεριλαμβανομένου του πατρικού μου -, που οι ιδιοκτήτες τους είχαν καλύψει πρόχειρα τις όποιες ζημιές με τσιμέντο. Χρόνια αργότερα θα διάβαζα στο βιβλίο του καπετάν Μπελά «Η Νεκρή Μεραρχία» την περιγραφή της σφοδρής μάχης των δυνάμεων του ΕΛΑΣ, που είχε καταλάβει το σχολείο μου για να ελέγχει την άνοδο και την κάθοδο της λεωφόρου Συγγρού, με τις επίλεκτες δυνάμεις των βρετανών αλεξιπτωτιστών. Φυσικά μαθητής του δημοτικού σχολείου αγνοούσα όλα τα παραπάνω. Περισσότερο με ενδιέφερε το κατάστημα παιχνιδιών του κυρίου Ξενάκη, στην αρχή της Χαροκόπου, και το βιβλιοχαρτοπωλείο του Περδίκη στο μέσο της.

Κρύπτη. Η Χαροκόπου ήταν μέχρι τότε γνωστή για τις ψησταριές της, τον κινηματογράφο «Κρυστάλλ» (πάντοτε δυο έργα: γουέστερν – ερωτικό) και τη στυγερή δολοφονία του «καημένου Αθανασόπουλου» από την πεθερά του που έγινε άσμα λαϊκό. Λαϊκό άσμα έγινε το εβδομήντα και ο ίδιος ο δρόμος – για την ακρίβεια οι παράγκες του προσφυγικού συνοικισμού στην εκβολή της Χαροκόπου προς τον Ταύρο, από τον συντοπίτη μου Ακη Πάνου. «Εφτά νομά σε ένα δωμά», αρχικώς τίτλος «Χαροκόπου 1942». Ωστόσο οι γονείς μας δεν μας άφηναν ποτέ να πάμε ως εκεί. Είκοσι χρόνια αργότερα οι μνήμες ήταν ακόμη νωπές από την εμφύλια διαμάχη, «οι τοίχοι είχαν αφτιά» και μπορούσαν να σε βάλουν εύκολα σε νέες περιπέτειες. Οι περισσότερες βόλτες μας σταματούσαν πριν από το ονομαστό «κάστρο» της περιοχής, το σπίτι της οδό Μπιζανίου, όπου το καλοκαίρι του ’44 δέκα επονίτες περικυκλώθηκαν από δυο λόχους Γερμανών και έναν λόχο των Ταγμάτων Ασφαλείας και έπεσαν όλοι ηρωικά αφού αρνήθηκαν να παραδοθούν. Το σπίτι διατηρείται ευτυχώς μέχρι σήμερα και ένα απέριττο μνημείο θυμίζει τη θυσία τους. Δυο δρόμους δυτικότερα, βρισκόταν το 1952 η οικία και η κρύπτη όπου η ομάδα του Νίκου Μπελογιάννη φύλαγε και λειτουργούσε παράνομα τους ασύρματους επικοινωνίας με την ηγεσία του ΚΚΕ στην εξορία. Η αποκάλυψή τους θα οδηγήσει στην αυτοκτονία του ασυρματιστή και αμφιλεγόμενου προσώπου Νίκου Βαβούδη, που είχε διατελέσει, εκτός των άλλων, και εκπαιδευτής νεοσυλλέκτων στον ισπανικό εμφύλιο! Αλλά κι αυτές τις λεπτομέρειες θα τις διαβάσω πολύ αργότερα. Τότε γνώριζα από τη γειτονιά μονάχα το σπίτι της κυρίας Ελλης Αλεξίου – «σπουδαία δασκάλα, συγγραφέας» μας τόνιζαν με νόημα, επιστήθια φίλη της καθηγήτριας στη Χαροκόπειο Σχολή και ποιήτριας Σοφίας Μαυροειδή Παπαδάκη, που νοίκιαζε τον κάτω όροφο του πατρικού μου. Και οι δυο γυναίκες, χειραφετημένες, μορφωμένες, σε διακριτούς ρόλους από τους άνδρες τους, στάθηκαν μυθικές μορφές τόσο για το κίνημα όσο και για τη γειτονιά μας. Πολλές γυναίκες τις είχαν πρότυπο και στην καθημερινή τους ζωή. Ο παππούς μου μάλιστα, που φοβόταν για τις κόρες του, έλεγε συχνά στην Παπαδάκη: «Σοφία, θα μου τις κάνεις όλες σουφραζέτες και θα μείνουν στο ράφι!».

Μουσείο. Στον ίδιο άξονα και νοτιότερα θα ανακάλυπτα ένα ακόμη κτίριο που έπαιξε μεγάλο ρόλο στην Αντίσταση, όχι όμως τη λεγόμενη «εαμική», και για αυτό διπλά αποσιωπημένο για χρόνια. Ηταν το αρχηγείο της ΠΕΑΝ. Της οργάνωσης του σμηναγού Κώστα Περρίκου και της Ιουλίας Μπίμπα, που ανατίναξαν την έδρα της ναζιστικής ΕΣΠΟ στην Πατησίων και πλήρωσαν αργότερα με τη ζωή τους για αυτή τη μεγαλειώδη πράξη. Ευτυχώς σήμερα το οίκημα είναι μουσείο και χώρος διαφύλαξης της ιστορικής μνήμης. Κι αυτή τη μικροϊστορία μόνος μου την έμαθα, ρωτώντας πεισματικά τις «κομμένες κομματικές κεφαλές» και τους περιοίκους, όταν τα πρώτα χρόνια του γυμνασίου μετακινήθηκα στο παλιό θηλέων γυμνάσιο επί της οδού Κρέμου. Ενα κτίριο κακότεχνο, μουντό σαν φυλακή, που είχε αρκετές ομοιότητες με το γειτονικό Ορφανοτροφείο Πολέμου. Και τα δυο ακόμη στοιχειώνουν τα όνειρά μου. Οταν σχολούσαμε περνούσαμε μπροστά από τη μάντρα του ορφανοτροφείου και θυμάμαι έντονα τα κουρεμένα κεφαλάκια των πιο τολμηρών παιδιών που σκαρφαλωμένα στο «φρύδι» φώναζαν ή έβριζαν τους περαστικούς, με τον δικαιολογημένο θυμό των ανθρώπων που τους έχουν κλέψει την παιδική ηλικία. Η εικόνα αυτή ήταν αρκετή για να σταματώ κάθε αταξία, όταν ακουγόταν στο σπίτι μας η απειλή «αν δεν συμμορφωθείς, θα σε κλείσω στο ορφανοτροφείο».

Η αγαπημένη μου βόλτα τερματιζόταν συνήθως στο μεσοπολεμικό τριώροφο της θείας Μαρίας, αδελφής της γιαγιάς μου. Ενα αρχιτεκτονικό στολίδι αρτ ντεκό επί της Θησέως, δίπλα στον ναό των Αγίων Πάντων, που γκρεμίστηκε σχετικά πρόσφατα για να δώσει τη θέση του σε μια ακαλαίσθητη πολυκατοικία. Η κατοικία αυτή χτισμένη το 1936-37 είχε ένα μεγάλο προσόν: Ιδιόκτητο καταφύγιο, σαν δεύτερο υπόγειο, χωρητικότητας 60 ατόμων, με δεξαμενή νερού και χώρο για κρεβάτια. «Εμείς, ό,τι κι αν συμβεί, έχουμε πρώτης τάξεως καταφύγιο, δεν μας νοιάζει τίποτα» θυμάμαι να λέει η θεία μου το 1974 όταν έγινε η εισβολή στην Κύπρο. Τη θυμήθηκα κι αυτή και το σπίτι της όταν άρχισε ο πόλεμος στην Ουκρανία. Σκεφτόμουν πως η γειτονιά μου γνώρισε πριν από εβδομήντα πέντε χρόνια βομβαρδισμούς, λεηλασίες, οδομαχίες κι ελπίζω, όσο ζω τουλάχιστον, να μην τα ξαναζήσει. Οχι τίποτα άλλο, μα δεν έχουμε πια και το ιδιόκτητο καταφύγιό μας. Και πού να τρέχουμε βραδιάτικα σε ξένα σπίτια…

O Νίκος Δαββέτας είναι συγγραφέας και κριτικός