Λουίτζι Πιραντέλλο (Β΄)

Αν θελήσει κανείς να αναζητήσει το ιδεολογικό και το φιλοσοφικό υπόγειο ρεύμα που διαρρέει τα έργα του Πιραντέλλο, θα χρειαστεί να καταφύγει σε πηγές γνώσης που κυριάρχησαν στα χρόνια του και όχι αναγκαστικά περιορισμένες σε θεωρητικές καταθέσεις, αλλά και σε θετικές επιστήμες. Ο Πιραντέλλο είναι πνευματικός συνοδοιπόρος με τη Θεωρία της Σχετικότητας, τις νέες προσεγγίσεις της θεωρίας των αριθμών, βεβαίως τις αποκαλυπτικές ενός άλλου κόσμου γνώσεων κατακτήσεις της Βιολογίας, της Κοινωνιολογίας, της Ψυχιατρικής, νέες επιστήμες και, χωρίς αμφιβολία, την ολιστική θεωρία για την ανάλυση των υπόλοιπων φαινομένων.

Συνήθως (για να τον προστατέψουμε;) αποφεύγουμε να αναφερθούμε στην προσχώρηση του Πιραντέλλο στον φασισμό. Κυκλοφορούσε με τη στολή των Μουσολινικών Ταγμάτων την εποχή που έπαιρνε το Βραβείο Νόμπελ! Παρ’ όλη την παιδεία του και το τάλαντό του, ο Πιραντέλλο έπεσε στην ιδεολογική παγίδα του Ντούτσε που διαφήμιζε το καθεστώς σαν αναβίωση του ελληνορωμαϊκού, κλασικού πολιτικού και πνευματικού θεσμικού κόσμου των θεών. Κυρίως παγιδεύτηκε ιδεολογικά και πέρασε, με έξοχο βέβαια τρόπο, στα έργα του την κατωιταλική παράδοση της σοφιστικής, αλλά και της προσωκρατικής φιλοσοφίας. Σημειώνω πως ο μέγας Παρμενίδης ήταν Σικελός που μετέφερε τις φιλοσοφικές νεωτερικότητες στην Αθήνα. Εξάλλου, ας μην ξεχνάμε πως η Φιλοσοφία ήρθε στην Αθήνα από την Ανατολή του Ηράκλειτου και τη Δύση του Γοργία. Χωρίς αυτή την πνευματική πανοπλία ο Πιραντέλλο γοητεύει, χωρίς αμφιβολία, αλλά εκπλήσσει, όταν τον προσεγγίσει κανείς με τα κρυμμένα στις γραμμές των έργων του ιδεολογικά προικώα!

«ΕΡΡΙΚΟΣ Ο Δ’». Το 1979, με αφορμή την παράσταση του πιραντελλικού «Ερρίκου του Δ’» από τον σπουδαίο Δημήτρη Χορν, έγραφα στην κριτική μου: «Ο “Ερρίκος ο Δ'” του Πιραντέλλο είναι ένα έργο δεξιοτεχνίας. Ο συγγραφέας ακροβατεί πάνω στο τεντωμένο σχοινί μιας τέχνης που, στον καιρό του, δοκιμάζει την αξιοπιστία της. Ο Πιραντέλλο προσήλθε ώριμος στο θέατρο, ως άνθρωπος με πικρές εμπειρίες και ως συγγραφέας και ως φιλόσοφος. Οταν αποφασίζει δειλά, ύστερα από προτροπές θεατρανθρώπων, να γράψει θέατρο, έχει συγκροτημένο, έξω από τη θεατρική τεχνική, το προσωπικό του όραμα και τη γραφή του τελειωμένη. Η θεατρική κατασκευή τον προκαλεί και τον ερεθίζει. Και είναι φυσικό να την πλησιάζει με μάτι ερευνητικό και καχύποπτο. Την αναλύει για να την κατακτήσει, εισχωρεί στις δομές του θεατρικού κώδικα με σκοπό να τις κατανοήσει. Στο “Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα” προσπαθεί να βρει έναν τρόπο να νομιμοποιήσει τον γάμο της πραγματικότητας με την τέχνη. Η πρωταγορική του σοφιστική φιλοσοφία, σχετική και υποκειμενική, τον έχει οδηγήσει να απορρίπτει τη γνώση και να αποδέχεται μοιραία την “δόξαν”. Στη σκηνική μίμηση βλέπει, τώρα, μια τρίτη διάσταση. Το θέατρο γίνεται «δόξα δόξης», ζητά σχετικοποίηση του σχετικού. Δεν ξέρω, αν πρόσθεσε τίποτε στην ιστορία του ιδεαλιστικού υποκειμενισμού ο φιλόσοφος Πιραντέλλο, ο θεατρικός όμως συγγραφέας με την έμμονη καχυποψία του βάθυνε τη θεατρική οπτική και προβλημάτισε το μετέπειτα θέατρο πάνω στην ίδια του την ουσία. Υστερα από τον Πιραντέλλο κανένας δεν προσέρχεται στο θέατρο αθώος. Η θεατρική πράξη έγινε προβληματική και αμφίστομη και η αλήθεια αμφίβολη. Μιλώ για την αλήθεια της τέχνης του θεάτρου, αν υπάρχει, βέβαια, κάποια αλήθεια κι αν αλήθεια δεν είναι ό,τι είναι παραστάσιμο. Στον “Ερρίκο Δ'” οι τρεις αλήθειες της ιστορίας, του ήρωα και του ηθοποιού ταυτίζονται σε ένα άτομο που έχει τρεις υποστάσεις και ένα πρόσωπο. Ο ηθοποιός καλείται να αποδυθεί τον εαυτό του και να υποδυθεί έναν ήρωα που, από μια στιγμή και πέρα, υποδύεται ένα ιστορικό πρόσωπο. Προσωπικά, σπάνια με πείθει ο Πιραντέλλο για τις υπαρξιστικές του φιλοσοφικές θέσεις. Πάντα, όμως, με γοητεύει με το παιχνίδι των ρόλων και των μεταμορφώσεων. Παίζει με τις δυνατότητες του θεάτρου, ως τέχνης παραστατικής και μιμητικής. Ποιος μιμείται, τι μιμείται, για ποιον μιμείται και τι, στο κάτω κάτω, είναι η μίμηση».

«ΕΞΙ ΠΡΟΣΩΠΑ ΖΗΤΟΥΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ». Τα «Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα», το γνωστότερο έργο του Πιραντέλλο, περιέχει όλα τα τεκμήρια της ιδεολογικής γενεαλογίας. Εγραφα το 1985 για την παράσταση του «Λαϊκού Πειραματικού Θεάτρου» με σκηνοθέτη τον Λεωνίδα Τριβιζά: «Οταν αποφασίζει κανείς ν’ ανεβάσει στη σκηνή τα “Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα”, ένα από τα κορυφαία δημιουργήματα του αιώνα μας, πρέπει βέβαια να έχει κάτι νέο να προτείνει, μια νέα ερμηνεία να υποδείξει, τουλάχιστον μια συνταρακτική παράσταση να στήσει – έστω βασισμένη σε μια παλιά συλλογιστική. Εχουμε πολλά προβλήματα να λύσουμε, μελετώντας τον μεγάλο Σικελό, υπάρχει ο Πιραντέλλο και ο πιραντελλισμός, φοβάμαι δυο πράγματα τελείως διαφορετικά. Υπάρχει ο Πιραντέλλο στοχαστής και ο Πιραντέλλο θεατράνθρωπος, υπάρχει ο Πιραντέλλο πριν και μετά τον φασισμό. Ο Πιραντέλλο τελικώς είναι ένα θέμα για πιραντελλικό θέατρο, ένας και δέκα χιλιάδες. Πάντως, εκείνο στο οποίο μπορεί κανείς σταθερά να υπολογίσει είναι, από τη μια, η οφειλή του στη σοφιστική (κι όχι στη φιλοσοφία) και από την άλλη η προσήλωσή του στο γκροτέσκο θέατρο που ευδοκίμησε πριν απ’ αυτόν και παράλληλα μ’ αυτόν στην Ιταλία. Η γραφή και η σκέψη του Πιραντέλλο έχουν εμφανή τα σημάδια της σοφιστικής ρητορικής, ιδιαίτερα της γοργίειας. Ο αφελέστερος των αναγνωστών, αν διαβάσει το “Περί του μη όντος” ή “Περί φύσεως” ή “Το εγκώμιον Ελένης” ή την “Απολογία του Παλαμήδη” του Γοργία είναι αδύνατον να μην ανακαλύψει τις πηγές της πιραντελλικής “ιδεοληψίας”, του πιραντελλικού παράδοξου και του πιραντελλικού “Διαφωτισμού”. Από την άλλη μεριά τα θεατρικά του μέσα, οι μύθοι του, τα ευρήματά του, οι χαρακτήρες του, οι πλοκές του χρωστάνε σχεδόν τα πάντα στο μελόδραμα και στο γκροτέσκο. Το θέατρο του Πιραντέλλο είναι “ιν μάσκερα”, μια μασκαράτα, ένα παιχνίδι προσωπείων, αντικατοπτρισμών και αλληλοαναιρέσεων. Οταν ανέβασε στο Παρίσι τα “Εξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα” ο Πιτοέφ, εγκαινίασε την παρανάγνωση του Πιραντέλλο (μια, βέβαια, μεγαλοφυή παρανάγνωση) που έθεσε τα θεμέλια για τον πιραντελλισμό. Ο Πιτοέφ, ένας ρώσος μυστικιστής, ανεβάζοντας έναν σοφιστή καμποτίνο στο καρτεσιανό Παρίσι, βάφτισε τον Σικελό στην κολυμπήθρα της μεταφυσικής και του τρόμου της μεταφυσικής. Η ερμηνεία του Πιτοέφ επικράτησε και ήταν ο λόγος που ο Πιραντέλλο δεν έγινε ποτέ δημοφιλής στην Αγγλία και στον μαρξισμό».

«ΝΑ ΝΤΥΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΓΥΜΝΟΥΣ». Το 1989 ο Μιχάλης Κακογιάννης σκηνοθέτησε στο Θέατρο ΔΙΟΝΥΣΙΑ, για τον θίασο της Κάτιας Δανδουλάκη, το «Να ντύσουμε τους γυμνούς». Σημείωνα τότε στην κριτική μου: «Οσο περνούν τα χρόνια και ο Πιραντέλλο έρχεται και ξανάρχεται στις σκηνές του κόσμου, μεγαλώνει το χάσμα ανάμεσα στον Πιραντέλλο και στον πιραντελλισμό. Το χάσμα είναι ανάλογο με κείνα που υπάρχουν ανάμεσα στον Μαρξ και τον μαρξισμό, τον Φρόυντ και τον φροϋδισμό και, γιατί όχι, ανάμεσα στον λαό και τον λαϊκισμό. Ο πιραντελλισμός είναι προϊόν των θεωρητικών εγκεφάλων, των φιλοσόφων περισσότερο, παρά των τεχνιτών της σκηνής ή των ιστορικών του θεάτρου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το σπέρμα του πιραντελλισμού βρίσκεται μέσα στα έργα του μεγάλου Σικελού, με τη διαφορά ότι το φιλοσοφικό αυτό κύτταρο δεν ήταν ποτέ πρυτανεύον στις προθέσεις του δραματουργού. Ο Πιραντέλλο ζει, γράφει και κυκλοφορεί πάντα μέσα στη σκηνική παράδοση του τόπου του, αφομοιώνει τα διδάγματά της και εκμεταλλεύεται τα γόνιμα μοτίβα της, τους τύπους της και τις τεχνικές της. Ονόμασα κάποτε τα έργα του Πιραντέλλο “μεταφυσικές φάρσες”, τονίζοντας, όμως, το δεύτερο συστατικό, τόσο, ώστε το πρώτο να συλλειτουργεί μέσα στο περιβάλλον υπονομευμένο ειρωνικά. Οπως και να έχουν τα πράγματα, ο Πιραντέλλο επανέρχεται στις σύγχρονες σκηνές για ό,τι θεατρικό κουβαλάει και όχι για την όποια φιλοσοφική, υπαρξιακή του αγωνία. Οι αγωνίες των προσώπων του έχουν κύρος, γιατί εγγράφονται μέσα στην περιφέρεια του κλειστού θεατρικού κώδικα, μέσα εκεί επαληθεύονται και μόνον εκεί επιλύονται, ως πρόσωπα του θεατρικού μύθου. Η Ερσίλια Ντρέι του “Να ντύσουμε τους γυμνούς” είναι ένα θεατρικό πρόσωπο αυτοφυές, δεν έχει καμιάν ανάγκη να συντηρηθεί με φάρμακα στο θερμοκήπιο της φιλοσοφικής ιστορίας. Δεν είναι ούτε σύμβολο, ούτε μορφή, ούτε αίνιγμα. Οταν εισέρχεται στη σκηνή, αρχίζει να ζει και, όταν πέφτει η αυλαία, πεθαίνει, δεν έχει νόημα εκτός σκηνικών συμφραζομένων. Αφήστε κάθε ερμηνευτική σκηνή στον προθάλαμο, απαλλαγείτε από τον πιραντελλισμό για να συναντηθείτε με τα πρόσωπα ενός συγγραφέα που, αν ορκίστηκε σε κάτι πίστη, ήταν ο “θεατρισμός”. Αν υπάρχει κάτι που διερευνά ο Πιραντέλλο είναι η δεινότητα του μιμείσθαι, η δυνατότητα, η συχνά εκρηκτική, που περιέχεται μέσα στο μεταμορφούσθαι. Ολα τα πρόσωπά του είναι φαντάσματα του πνεύματος που καταφεύγουν στο καταφύγιο της σκηνικής σκευής. Ο Πιραντέλλο είναι ένας σκευωρός, ένας φύλακας στην αποθήκη, όπου αποτίθενται τα θεατρικά σκεύη, τα προσωπεία, οι μηχανές, τα τεχνάσματα. Το θέατρο γι’ αυτόν ήταν όντως μια σκευωρία, μια μηχανορραφία, μια συνωμοσία μεταξύ πληροφορημένων, μια παγίδα και ένα πυροτέχνημα. Ο Πιραντέλλο ως σκευωρός παίζει με τα πρόσωπα και διασκεδάζει, αλλάζοντας ενδύματα. Η συχνότητα και η ταχύτητα της μετασκευής οδηγεί στη σύγχυση σημαίνοντος και σημαινομένου, προσώπου και προσωπείου, ταυτότητας και αντίφασης. Ο πιραντελλισμός, αντί να ψάχνει να βρει στα έργα του ποιητή το αντίκρισμα της ζωής, τα ανάγει σε μεταφυσικά πρότυπα του παραλόγου ή της υπαρξιακής αντινομίας. Ο Πιραντέλλο καταγράφει τη ζωή ως θέατρο, δηλαδή ως σκευωρία».