Δημιουργική απραξία για την ανάκτηση της ελευθερίας

Δεν υπάρχει πρόοδος χωρίς ευτυχία και δεν μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από την άνιση κατανομή πλούτου, εργασίας, ισχύος, γνώσης, ευκαιριών και προστασίας: από αυτή τη βασική αρχή ξεκινά το τελευταίο βιβλίο του ιταλού κοινωνιολόγου Ντομένικο Ντε Μάζι, που φέρει τον τίτλο «Η άρνηση της ελευθερίας». Μια άρνηση, για την οποία βασικός υπεύθυνος είναι κατά τον συγγραφέα μια οικονομική πολιτική που έχει ως βάση τον εγωισμό, ως μέθοδο τον ανταγωνισμό και ως στόχο τη δυστυχία. Ο εγωισμός της Σχολής της Βιέννης/Σικάγου πολεμά με τον ανθρωπισμό της Σχολής της Φρανκφούρτης.

Ο Ντε Μάζι συμφωνεί με τον αμερικανοκαναδό ψυχογλωσσολόγο Στίβεν Πίνκερ ότι ο κόσμος στον οποίο ζούμε σήμερα είναι ο καλύτερος από τους κόσμους που έχουν υπάρξει μέχρι τώρα. Ξέρουμε να δημιουργούμε πλούτο, δεν ξέρουμε όμως να τον κατανέμουμε δίκαια. Ασε που υπάρχει ένα επιπλέον πρόβλημα: αν πιστέψουμε τον αμερικανό οικονομολόγο Ρίτσαρντ Ιστερλιν, ο πλούτος σχετίζεται με την ευτυχία μέχρις ενός σημείου. Από τα 30.000 δολάρια και πάνω, η ευτυχία εξαφανίζεται αφήνοντας πίσω της πονοκεφάλους. Ισως γι’ αυτό να ψάχνει παρηγοριά ο Τζεφ Μπέζος στις γυναίκες και ο Ελον Μασκ στο Twitter.

Πολλοί έχουν διαψεύσει το «παράδοξο του Ιστερλιν», κάνοντας διάκριση μεταξύ «ευτυχίας» και «ικανοποίησης από τη ζωή» και επισημαίνοντας ότι αυτό που ισχύει στην πραγματικότητα είναι πως από ένα σημείο και πέρα η ικανοποίηση που προσφέρει ένα επιπλέον δολάριο είναι απλώς μικρότερη από εκείνη που προσέφερε το προηγούμενο. Αλλά αυτοί είναι προβληματισμοί για εκατομμυριούχους. Οι υπόλοιποι ίσως να πρέπει να ξεκινήσουμε από διαφορετική αφετηρία και να επιστρέψουμε στο ερώτημα της εισαγωγής.

Η σύγχρονη κοινωνία έχει πάψει να πιστεύει ότι η προσωπική ολοκλήρωση έρχεται μόνο από την εργασία και ότι από αυτήν, και μόνο από αυτήν, εξαρτάται η αυτοεκτίμηση και η ίδια η ταυτότητα. Το πρόβλημα σήμερα είναι περισσότερο πώς θα διαχειριστούμε το κενό που αφήνει η μοιραία μείωση του χρόνου εργασίας. Ο Μαρκούζε φοβόταν ότι η φροϋδική αρχή της απόλαυσης θα εκτόπιζε την αρχή της πραγματικότητας στην οποία βασίζεται ο πολιτισμός. Ο Αντόρνο, πάλι, θεωρούσε ότι ο ελεύθερος χρόνος (Freizeit) θα μετατρεπόταν σε ελευθερία (Freiheit) – αλλά αυτό το λογοπαίγνιο λειτουργεί μόνο στα γερμανικά.

Ας κάνουμε μια ανακεφαλαίωση. Απέναντι στο τεράστιο κενό της εργασίας, γράφει ο Κάρλο Μπορντόνι στην «Corriere della Sera», υπάρχουν οι εξής εναλλακτικές λύσεις:

1      Ο εθελοντισμός (Τζέρεμι Ρίφκιν): παράλληλα με την αμειβόμενη εργασία, να υπάρχουν στον ελεύθερο χρόνο μας δραστηριότητες κοινωνικού χαρακτήρα.

2      Η πολυδραστηριότητα (Αντρέ Γκορζ): να υπάρχει ενδιαφέρον για περισσότερες και πιο ποικίλες δραστηριότητες σε δεδομένες στιγμές.

3      H δημόσια συμμετοχή (Ούλριχ Μπεκ): να αφιερώνει κανείς τον διαθέσιμο χρόνο του σε δραστηριότητες πολιτικού ή κοινωνικού χαρακτήρα.

4      Η αποανάπτυξη (Σερζ Λατούς): να περιορίσει κανείς τις απαιτήσεις του, τις δαπάνες του και την κατανάλωσή του, αρκούμενος σε μια πιο απλή ζωή

5      Η δημιουργική απραξία (Ντομένικο ντε Μάζι): να λύσει κανείς το πλεόνασμα ελεύθερου χρόνου ανακτώντας τη χαμένη του ταυτότητα και κερδίζοντας απόλαυση, ελευθερία και χρησιμότητα.

Εδώ είμαστε. O υποψιασμένος αναγνώστης θα βλέπει κάποιες ομοιότητες αυτής της τελευταίας έννοιας με το γνωστό βιβλίο που έγραψε τον 19ο αιώνα ο Πολ Λαφάργκ με τίτλο «Το δικαίωμα στην τεμπελιά». Και θα έχει δίκιο! «Η απραξία», υποστηρίζει ο Ντομένικο ντε Μάζι, «μπορεί να μετατραπεί σε βία, νεύρωση, εθισμό και τεμπελιά, μπορεί όμως να οδηγήσει και στην τέχνη, τη δημιουργικότητα και την ελευθερία. Στον ελεύθερο χρόνο περνάμε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μας, άρα εκεί πρέπει να στρέψουμε τις δυνατότητές μας».

Oταν εκπληρώνονται οι συνθήκες δημιουργικής απραξίας, χάνει κανείς την έννοια του χρόνου και επεκτείνει τη ζωή του ξεπερνώντας πιθανές αντιστάσεις. Σε όσους του πρότειναν να ξεκουραστεί, ο Αρθουρ Ρούμπινσταϊν απαντούσε: «Να ξεκουραστώ; Για ποιον λόγο; Οταν θέλω να ξεκουραστώ, ταξιδεύω και παίζω πιάνο». Και ο Τζόζεφ Κόνραντ συνήθιζε να λέει: «Πώς να εξηγήσω στη γυναίκα μου πως όταν κοιτάζω έξω από το παράθυρο δουλεύω;».

Η έννοια της δημιουργικής απραξίας αποτυπώνεται και στη σκέψη Ζεν. «Εκείνοι που κατέχουν την τέχνη της ζωής», γράφει ο Ντε Μάζι, «δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα στον χρόνο της εργασίας και τον ελεύθερο χρόνο, ανάμεσα στο μυαλό τους και το σώμα τους, ανάμεσα στην κουλτούρα τους και τη θρησκεία τους. Ακολουθούν πάντα τον δικό τους ρυθμό, αφήνοντας τους άλλους να αποφασίσουν αν εργάζονται ή παίζουν. Εκείνοι θεωρούν ότι μπορούν πάντα να κάνουν και τα δύο».

Η εκτόξευση του smart working

Γεννημένος στο Ροτέλο, σπούδασε κοινωνιολογία και εργάστηκε σε διάφορα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα προτού επιστρέψει στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης, όπου δίδαξε Κοινωνιολογία της Εργασίας μέχρι το 1961. Είναι ιδρυτής και επιστημονικός διευθυντής της Προχωρημένης Σχολής Οργανωτικών Επιστημών S3-Studium, διευθυντής της επιθεώρησης Next και πρόεδρος της Ιταλικής Εταιρείας Τηλεργασίας. Ο ίδιος προτιμά τον όρο «έξυπνη εργασία», ένα φαινόμενο που λόγω της Covid-19 έχει εκτοξευτεί: είναι χαρακτηριστικό ότι στις αρχές του 2020 μόλις 570.000 Ιταλοί δήλωναν ότι απασχολούνται στο smart working, ενώ δύο μήνες αργότερα ο αριθμός αυτός εκτοξεύθηκε στα 20 εκατομμύρια! Ο Ντομένικο ντε Μάζι θεωρεί λοιπόν ότι πρέπει να αναθεωρηθεί ο κώδικας της εργασίας, ώστε να λάβει υπόψη του τις θεμελιώδεις αλλαγές στην αγορά. Μεταξύ των βιβλίων του είναι «Η εργασία τον 21ο αιώνα», η «Ρώμη 2030» και «Το αναγκαίο κράτος».