«Οι ζωές μας είναι {LF}η νέα υπεραξία»

Καθηγητής της Επιστήμης των Υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης, έχει διανύσει μια μακρόχρονη διαδρομή στην ακαδημαϊκή κοινότητα τόσο στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όσο και στα ονομαστά αμερικανικά πανεπιστήμια Χάρβαρντ, ΜΙΤ, Στάνφορντ, Μπέρκλεϊ διδάσκοντας αλγόριθμους, υψηλά μαθηματικά, γλώσσες προγραμματισμού, θεωρία των παιγνίων, τεχνητή νοημοσύνη. Το ότι υπήρξε καθηγητής του Μπιλ Γκέιτς δεν είναι αστικός μύθος, αλλά πραγματικότητα. Οπως πραγματική είναι η αγάπη του για τους αρχαίους έλληνες κλασικούς και ιδιαίτερα τον Αρχιμήδη. Επίσης μπορεί να επικοινωνήσει την επιστήμη των μαθηματικών ακόμη και σε μη ειδικό κοινό και το απέδειξε ως συνδημιουργός του πολυμεταφρασμένου και βραβευμένου γκράφικ νόβελ «Logicomix». Η άφιξή του στην Αθήνα δεν έγινε στο πλαίσιο καλοκαιρινών διακοπών. Ο Χρίστος Παπαδημητρίου έχει κάποιους αλγόριθμους στο μυαλό του που φέρνουν πρόοδο.

Πώς θα μας αλλάξει η πανδημία;

Ελπίζω να μας κάνει λίγο πιο σοφούς και πιο σεμνούς. Να μας βοηθήσει να συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε όλοι θνητοί συγκάτοικοι του πλανήτη. Να μας μάθει, για παράδειγμα, ότι ο συνεχής άλογος περιορισμός της άγριας φύσης είναι επικίνδυνος, γιατί από εκείνο το μέτωπο έρχονται οι ιοί. Τη γρίπη τη δημιουργήσαμε πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια, όταν εξημερώσαμε τις πάπιες. Η αρρώστια του Λάιμ που μαστίζει τις ΗΠΑ δεν υπήρχε πριν κτιστούν πολυκατοικίες στα δάση. Τι να πω, όλοι μας – πολίτες και κυβερνήσεις – προσπαθούμε να βρούμε τα καλά αυτής της συμφοράς που μας βρήκε, και που μας πήρε πολλά εκατομμύρια συνανθρώπων.

Ποια είναι τα καλά που θα βρούμε;

Η καινούργια μορφή εργασίας – και διδασκαλίας – που εξ ανάγκης υιοθετήσαμε θα παραμείνει ως επιλογή. Η τεχνολογία που χρησιμοποιείται είναι απλή και την ξέραμε, αλλά δεν είχαμε ιδέα ότι ο κόσμος θα τη συνήθιζε τόσο εύκολα. Βέβαια, εξαρτάται από το πώς θα χρησιμοποιηθεί, αν θα βελτιώσει ή θα επιδεινώσει τις σχέσεις εργασίας, αν επιτείνει τη μοναξιά του εργαζόμενου. Τα πάντα παίζουν. Καλό για το περιβάλλον φαίνεται ότι είναι – αν και συχνά ξεχνάμε ότι και το Zoom κοστίζει διοξείδιο. Επίσης, οι διεθνείς εταιρείες μάθανε ότι μπορούν να λειτουργήσουν και χωρίς συχνές υπερωκεάνιες πτήσεις.

Είστε στην Αθήνα για μία συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και την ύπαρξή της ανάμεσά μας.

Ναι, με δύο διακεκριμένους συναδέλφους από το εξωτερικό, τον Κωνσταντίνο Δασκαλάκη και τον Τίμο Σελλή, εδώ και χρόνια ετοιμάζαμε κάτι. Η ιδέα μας ήταν να δημιουργηθεί ένα ινστιτούτο για έρευνα στην τεχνητή νοημοσύνη. Η τεχνητή νοημοσύνη όπως ξέρουμε είναι η πανάρχαια αναζήτηση του ανθρώπου – πιο πολύ θεολογική παρά τεχνολογική – να δημιουργήσει και αυτός μια ευφυή ύπαρξη. Τα τελευταία 65 χρόνια αυτή η αναζήτηση πήρε συγκεκριμένη μορφή με τους υπολογιστές. Τους οποίους προσπαθούμε να τους κάνουμε όλο και πιο έξυπνους σε βαθμό που να μας ξεπεράσουν. Ηταν μία μακριά πορεία. Τα πρώτα 60 χρόνια ήταν ανηφόρες η μία μετά την άλλη, με βάραθρα στα ενδιάμεσα. Στα ενδιάμεσα συνέβαινε αυτό που το λέγαμε ο «χειμώνας» της τεχνητής νοημοσύνης: υποσχόμασταν πολλά και δύσκολα και σχετικά γρήγορα, στο τέλος η έρευνα κολλούσε, οι εταιρείες έκλειναν, το κοινό απογοητευόταν, και οι κυβερνητικές χορηγίες σταματούσαν.

Μέχρι που στη δεκαετία του ’90 βγήκε μία νέα γενιά επιστημόνων της τεχνητής νοημοσύνης, που ήταν αποφασισμένοι να ασχοληθούν σοβαρά και με επιμονή και χωρίς μεγάλα λόγια, και πριν από οκτώ χρόνια έγινε καταπληκτική πρόοδος, που συνεχίζεται. Για να φτάσουμε εδώ επενέργησαν πολλές δυνάμεις. Κατ’ αρχάς η μουλαρίσια επιμονή των πρωτεργατών της προσέγγισης αυτής, των νευρωνικών δικτύων, οι οποίοι δεν το έβαλαν κάτω έπειτα από δεκαετίες αποτυχιών. Επίσης οι υπολογιστές είχαν γίνει πολύ δυνατοί. Τρίτο, είχαμε πια το Διαδίκτυο και αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν δεδομένα, στοιχεία, τα οποία μπορείς να τα βρεις και να τα μοιραστείς με άλλους, να τα συσσωρεύσεις. Γιατί αυτό που χρειάζεται η τεχνητή νοημοσύνη είναι τα δεδομένα, τα data. Και εμείς οι άνθρωποι, με τον ίδιο τρόπο μαθαίνουμε να ζούμε. Μαζεύοντας δεδομένα, δηλαδή ακούγοντας τη μάνα μας, παρατηρώντας τον κόσμο, π.χ. ότι τα πράγματα πέφτουν όταν τα αφήσεις. Οι μηχανές δεν έχουν την ίδια πρωτοβουλία οπότε πρέπει με το κουταλάκι να τις ταΐζουμε ατελείωτα δεδομένα, και μέχρι πρότινος δεν είχαμε τόσα όσα χρειάζονται. Αλλά τώρα κάθε φορά που χρησιμοποιούμε το κινητό μας κάποιος μαζεύει data, κάθε φορά που κάποιος παίρνει μια φωτογραφία, κάθε «κλικ» που κάνουμε, δημιουργούμε δεδομένα. Ετσι λοιπόν θριάμβευσαν τα νευρωνικά δίκτυα, ενώ μια παρόμοια αλλά πιο προχωρημένη ιδέα απογειώθηκε τα τελευταία χρόνια και στην επεξεργασία της γλώσσας. Τα δύο αυτά κύματα έχουν ορίσει την τεχνητή νοημοσύνη σήμερα. Λοιπόν, ενώ αυτή η ιστορία ξετυλιγόταν, ο Σελλής, ο Δασκαλάκης κι εγώ είχαμε έτοιμο το σχέδιο για το Ινστιτούτο.

Και πώς τελεσφόρησε το σχέδιο;

Μια σειρά από συμπτώσεις. Επειτα από χρόνια άκαρπων επαφών και συζητήσεων, τελικά έγινε πραγματικότητα με τη βοήθεια της Επιτροπής για το 1821. Ο Κωνσταντίνος και εγώ ήμασταν μέλη, και όταν η Επιτροπή ρώτησε τα μέλη της αν έχουν συγκεκριμένες φιλόδοξες προτάσεις για την Ελλάδα του 2041, εμείς είχαμε έτοιμο το σχέδιο για το Ινστιτούτο. Η Επιτροπή το αγκάλιασε ομόφωνα, το πρότεινε στην κυβέρνηση ως μία από τις συνιστώσες της πρότασής της για το Ταμείο Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ενωσης, και εμείς γράψαμε μια πολύ δυνατή πρόταση.

Στην πράξη, αυτή η πρόταση θα φέρει πολλά επιστημονικά μυαλά εδώ;

Στην Ελλάδα υπάρχουν άξιοι επιστήμονες που κάνουν έρευνα στην τεχνητή νοημοσύνη. Εμείς θέλουμε να γίνει ένας πόλος συμπύκνωσης αυτού του δυναμικού, και επαφής του με τη διεθνή έρευνα. Ως πρώτο μας βήμα, απευθυνθήκαμε στους πιο διακεκριμένους επιστήμονες σε αυτόν τον κλάδο σε όλο τον κόσμο, και όλοι τους αποδέχθηκαν την πρόσκλησή μας και απαρτίζουν το επιστημονικό συμβούλιο του «Αρχιμήδη». Ετσι πείσθηκε η Ευρώπη να εμπιστευθεί το στοίχημα αυτό. Ο «Αρχιμήδης» θα αποτελείται από περίπου 30 ερευνητές που θα εναλλάσσονται κάθε λίγα χρόνια. Οι πιο πολλοί από την Ελλάδα αλλά και από το εξωτερικό. Και περίπου 80 διδακτορικούς φοιτητές από ελληνικά πανεπιστήμια. Από τους ερευνητές που έρχονται από το εξωτερικό περιμένουμε μια δίμηνη παρουσία τους εδώ και τη συνέχεια της προσφοράς τους όλο τον χρόνο.

Με σκοπό;

Ακούγονται πολλά για το «brain drain» ιδιαίτερα των νέων επιστημόνων. Ο στόχος μας δεν είναι να το εξαλείψουμε ούτε να το αντιστρέψουμε. Ο στόχος μας είναι να το μετριάσουμε δίνοντας εδώ καλές ευκαιρίες σε μεταπτυχιακούς. Αλλά κυρίως να το μετατρέψουμε σε κάτι φλου και αδιευκρίνιστο. Οι ερευνητές να πηγαινοέρχονται και να αναρωτιούνται «μέσα είμαι ή έξω;» και να μην ξέρουν ούτε οι ίδιοι – και η απάντηση να μην έχει τελικά και πολλή σημασία για την επιστημονική ανέλιξη της χώρας.

Γιατί ονομάστηκε Αρχιμήδης το πρόγραμμα;

Είμαι μεγάλος θαυμαστής του Σικελού, του μεγαλύτερου μαθηματικού που υπήρξε ποτέ. Τα μοντέρνα μαθηματικά στηρίζονται στον διαφορικό και ολοκληρωτικό λογισμό που ανακαλύφθηκε από τον Λάιμπνιτζ και τον Νεύτωνα τον 17ο αιώνα. Ο Αρχιμήδης τον ήξερε χίλια εννιακόσια χρόνια πριν. Για τον τάφο του σχεδίασε ένα γλυπτό σχηματικό, που μόνο αν ξέρεις ολοκληρωτικό λογισμό μπορείς να καταλάβεις τι σου λέει. Ηταν ένας γρίφος για να τον λύσουν οι μεταγενέστεροι και να καταλάβουν ότι εκείνος ήδη τα ήξερε.

Συγγραφέας σε γκράφικ νόβελ και μυθιστορήματα είναι μία άλλη ιδιότητά σας;

Αρχισα να γράφω το 1997 από τη μια στιγμή στην άλλη. Εγραψα για το άλλο μου ίνδαλμα, τον Τιούρινγκ. Αμέσως συνειδητοποίησα ότι η ζωή μου είχε αλλάξει, ότι δεν έχω επιλογή από το να συνεχίσω να γράφω ιστορίες όλη μου τη ζωή. Μετά το «Logicomix» έγραψα και την «Ανεξαρτησία» και τώρα ετοιμάζω και ένα γκράφικ νόβελ με τον σκιτσογράφο Δημήτρη Παγώνα. «Γένεσις» το λέμε. Μία μοντέρνα ιστορία στη Νέα Υόρκη που μιλά για το πώς άρχισαν οι υπολογιστές με τη δουλειά του Τιούρινγκ, αλλά και για τη metaverse εποχή μας, για το καθεστώς της επικερδούς παρακολούθησης όλων μας.

Για εσάς αυτό είναι metaverse;

Ναι, ένα καθεστώς και ένα κοινωνικό σύστημα διάδοχο του καπιταλισμού. Οι ζωές μας είναι η νέα υπεραξία. Από τις έξι μεγαλύτερες εταιρείες του πλανήτη, οι πέντε είναι του Διαδικτύου, και όλες είναι εταιρείες επικερδούς παρακολούθησης. Μία από αυτές είναι και το Facebook που τώρα το λένε Meta από τη στιγμή που ο Ζάκερμπεργκ μας χάρισε τον όρο metaverse. Και με τη διαφθορά – αλλού ραφιναρισμένη και αλλού όχι τόσο – που υπάρχει σήμερα στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και με τις πολλές δικτατορίες, οι πέντε εταιρείες απέκτησαν φοβερή πολιτική και συνεπώς οικονομική δύναμη, και θα συνεχίζουν να γιγαντώνονται με αυξημένη ταχύτητα.

Αρχίσαμε για την πανδημία, αλλά δεν είπαμε το κυριότερο: τα δύο αυτά χρόνια μάς έκαναν πολύ πιο άνισους. Είτε πλούσιος ήσουν είτε φτωχός, ισχυρός ή αδύναμος, τώρα έχεις γίνει πιο πολύ. Εδώ που τα λέμε, αυτή δεν είναι και η ουσία της κρίσης στην αγορά ενέργειας στην Ελλάδα; Οι ολιγάρχες θησαυρίζουν και οι φτωχοί κρυώνουν στο σκοτάδι και προσπαθούν να δουν τη ζωή πιο ολιστικά. Οι δισεκατομμυριούχοι όλου του κόσμου διπλασίασαν τον πλούτο τους αυτά τα δύο χρόνια – και όπως πάντα, αφορολόγητα. Για μένα αυτό είναι ένα χρονόμετρο καταστροφής του πλανήτη που τρέχει πιο γρήγορα και από το κλίμα.