Η ευλογιά και οι φόβοι ενός βιολογικού πολέμου

Στη λίστα των πιο δυνατών όπλων σε περίπτωση βιολογικού πολέμου συμπεριλαμβάνεται ο ιός της ευλογιάς. Πρόκειται για μία λίστα στην οποία συνυπάρχουν επίσης ο βάκιλος του άνθρακα, η πανώλη, ο αιμορραγικός πυρετός (ιός Εμπολα ή Lassa), η νευροτοξίνη του Clostridium botulinum κ.ο.κ. Μάλιστα, σύμφωνα με τους ειδικούς, οι «βόμβες» που δυνητικά θα μπορούσαν να απελευθερώσουν επικίνδυνους ζώντες οργανισμούς (ιούς, βακτήρια, μύκητες ή τοξίνες) αποτελούν ένα από τα πιο εφιαλτικά τρομοκρατικά σενάρια για την ανθρωπότητα. Για τον λόγο αυτόν, άλλωστε, «έτρεξε» ήδη από το 2004 το πρόγραμμα ETHREAT (European Training of Health Professionals on Rapid Response to Health Threats) που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ενωση και υλοποιήθηκε από κοινοπραξία επτά επιστημονικών ομάδων έξι χωρών (Γερμανία, Βρετανία, Πολωνία, Τσεχία, Βουλγαρία και Ελλάδα).

Εως και το 2009 οι ειδικοί είχαν κωδικοποιήσει μία προς μία τις εν δυνάμει απειλές, ώστε να καταρτιστεί ένα σχέδιο δράσης στην περίπτωση που το σενάριο της μαζικής χρήσης βιολογικών αλλά και χημικών ή πυρηνικών όπλων γινόταν πραγματικότητα. Πιο συγκεκριμένα, «είχε ως στόχο να αναπτύξει και να εφαρμόσει πιλοτικά εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο θα προετοιμάζει λειτουργούς υγείας πρώτης γραμμής (γενικούς γιατρούς, παθολόγους, νοσηλευτές κ.λπ.) να διαχειριστούν θέματα πιθανών επιθέσεων με βιολογικούς, χημικούς ή ραδιενεργούς παράγοντες» εξηγεί μιλώντας στα «ΝΕΑ» η επιστημονικά υπεύθυνη-επικεφαλής του προγράμματος, καθηγήτρια Επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ Αθηνά Λινού.

Επίπεδο κινδύνου. Την απάντηση στο κρίσιμο ερώτημα γιατί ο ιός της ευλογιάς (smallpox) – που σημειωτέον διαφέρει σημαντικά από την ευλογιά των πιθήκων (monkeypox) – θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντική τρομοκρατική απειλή για την ανθρωπότητα βρίσκει κανείς στο εγχειρίδιο που δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο του ETHREAT. «Η ευλογιά είναι η μόνη γνωστή μεταδοτική ασθένεια που έχει εξαλειφθεί από τη Γη. Η εκρίζωση σήμαινε επίσης διακοπή των προγραμμάτων εμβολιασμού και απώλεια κλινικής εμπειρογνωμοσύνης για την αναγνώριση και τη διαχείριση της ασθένειας. Εχει προκαλέσει σημαντικά κρούσματα στο παρελθόν, στοιχίζοντας τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων, και είναι γνωστό ότι ο ιός έχει μελετηθεί στο παρελθόν σε προγράμματα βιοόπλων» αναφέρεται μεταξύ άλλων.

Θέτοντας στην καθηγήτρια Επιδημιολογίας το ερώτημα εάν έκτοτε (δηλαδή μετά το 2009) έχει διαφοροποιηθεί το επίπεδο κινδύνου σχετικά με τον ιό της κοινής ευλογιάς, εκείνη επιμένει πως πρόκειται για έναν επικίνδυνο ιό: «Τα εργαστήρια που διατηρούν ακόμη ζωντανά δείγματα περιορισμένου αριθμού ιού της ευλογιάς είναι δύο, και είναι και τα δύο συνεργαζόμενα κέντρα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Το πρώτο βρίσκεται στην Αμερική, στο CDC στην Ατλάντα. Το δεύτερο βρίσκεται στη Ρωσία, στο Ινστιτούτο VECTOR. Το κέντρο αυτό στεγαζόταν αρχικά σε ερευνητικό κέντρο της Μόσχας, αλλά μετακινήθηκε στην περιοχή Κόλτσοβο που βρίσκεται στην πόλη Νοβοσιμπίρσκ».

Και συνεχίζει: «Από ό,τι γνωρίζω, και στα δύο κέντρα τα ζωντανά δείγματα ευλογιάς φυλάσσονται σε συνθήκες της υψηλότερης δυνατής βιολογικής ασφαλείας (BSL-4) και είναι εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο να διαρρεύσουν ιοί στο περιβάλλον. Τα κέντρα ελέγχονται ανά τετραετία από ειδική επιτροπή του ΠΟΥ και διατηρούν τους ιούς για να τους χρησιμοποιούν για βελτιστοποίηση των εμβολίων και φαρμάκων. Επιπλέον, δεν μπορούν να υλοποιήσουν έρευνα χωρίς προηγούμενη άδεια από συγκεκριμένη επιτροπή του ΠΟΥ».

Διάδοση. Από τις παραπάνω περιγραφές διαπιστώνει κανείς τα επιστημονικά άλματα – καθώς μέσω των μαζικών προγραμμάτων εμβολιασμού ο απειλητικός ιός εξαλείφθηκε – αλλά και τη βασιμότητα των εφιαλτικών σεναρίων. «Η ευλογιά έχει χαρακτηριστικά τα οποία διευκολύνουν τη διάδοσή της, ενώ παράλληλα είναι δύσκολη στη σημερινή εποχή η γρήγορη αναγνώρισή της και θεραπεία. Εχει μεγάλο χρόνο επώασης (12-14 ημέρες), ενώ μικρό μόνο μέρος του πληθυσμού διαθέτει ανοσία. Επιπλέον, υπάρχουν ελάχιστοι λειτουργοί υγείας που γνωρίζουν τη διάγνωση και αντιμετώπισή της, δεδομένου ότι έχει εξαλειφθεί από τη δεκαετία του ’70, και δεν υπάρχει ακόμα αποτελεσματικός τρόπος θεραπείας (φάρμακο), ενώ τα εμβόλια υπάρχουν σε περιορισμένη διαθεσιμότητα» αναλύει η Αθηνά Λινού.

Δεν είναι τυχαίο πως στο εγχειρίδιο που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος ETHREAT οι ειδικοί συστήνουν στους υγειονομικούς που θα έρθουν αντιμέτωποι με κρούσματα ευλογιάς την άμεση απομόνωσή τους σε ειδικούς χώρους, ενώ παράλληλα δίδονται και λεπτομερείς συμβουλές για την προστασία του ίδιου του προσωπικού. Επιπροσθέτως, αναφέρονται λεπτομερώς τα ύποπτα συμπτώματα που θα πρέπει να τους υποψιάσουν, υπογραμμίζοντας πως «ένα μεμονωμένο κρούσμα ευλογιάς αποτελεί έκτακτη παγκόσμια κατάσταση».

Η ευλογιά των πιθήκων. Η ειδικός πάντως υπογραμμίζει πως η ευλογιά των πιθήκων προκαλείται από ιό παρόμοιο με τον ιό της ευλογιάς του ανθρώπου (της ίδιας οικογένειας), ο οποίος προσβάλλει όμως κυρίως ζώα και ενδημεί σε ορισμένες αφρικανικές χώρες. Και συμπληρώνει με νόημα πως, σε γενικές γραμμές, όταν προσβάλλει άνθρωπο είναι ηπιότερη νόσος με μικρότερη θνητότητα. Πιο συγκεκριμένα, η θνητότητα που προκαλεί στους ανθρώπους ο ιός της ευλογιάς των πιθήκων εκτιμάται από 1% έως 10% (εάν δεν υπάρχει θεραπευτική παρέμβαση ή εμβολιασμός), ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τον ιό της ευλογιάς άγγιζε το 25%-30%.

Υπό τα δεδομένα αυτά, η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ και πρόεδρος του Ινστιτούτου Προληπτικής Περιβαλλοντικής και Εργασιακής Ιατρικής «Prolepsis» εκτιμά ότι «δεν αντιμετωπίζουμε απειλή δημόσιας υγείας, αλλά πιστεύω ότι χρειάζεται εγρήγορση και ταχύτητα στη διαχείριση του προβλήματος, ώστε να μην υπάρξει διασπορά και, όσον αφορά τη χώρα μας, να μην έχουμε ει δυνατόν κανένα κρούσμα. Σε περίπτωση που υπάρξει κρούσμα, θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι για να το απομονώσουμε και να εμβολιάσουμε τους λειτουργούς υγείας που πιθανόν να έρθουν σε επαφή μαζί του, να ιχνηλατήσουμε όλες τις επαφές του και να τις εμβολιάσουμε».

Για την ιστορία, η περιορισμένη «είσοδος» περιστατικών ευλογιάς των πιθήκων στην Ευρώπη αλλά και σε ΗΠΑ, Καναδά και Αυστραλία στάθηκε η αιτία μιας σειράς δημοσιευμάτων με πολλά υπονοούμενα, που αναζωπύρωσαν σενάρια συνωμοσιολογίας. Ενδεικτικά αναφέρεται πως κινέζοι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης κατηγορούν τις ΗΠΑ για σκόπιμη διαρροή του ιού, επικαλούμενοι έκθεση του 2021 από τη ΜΚΟ των ΗΠΑ «Nuclear Threat Initiative» (Πρωτοβουλία για την Πυρηνική Απειλή) που αναφέρεται στην ετοιμότητα για τη βιοασφάλεια. Αντίστοιχα, στη βρετανική εφημερίδα «Metro» γίνεται εκτενής αναφορά σε δηλώσεις του Ken Alibek, πρώην βοηθού διευθυντή του προγράμματος βιολογικών όπλων της πρώην Σοβιετικής Ενωσης. Οπως έχει αναφέρει ο ίδιος στο παρελθόν, στις αρχές της δεκαετίας του ’80 η πρώην ΕΣΣΔ είχε προχωρήσει σε ένα επιτυχές πρόγραμμα παραγωγής ιού της ευλογιάς, που μάλιστα επιχείρησε να τροποποιήσει γενετικά (ώστε να διαφύγει της ανοσίας μέσω του εμβολιασμού), μελετώντας διάφορα «μοντέλα ιών», συμπεριλαμβανομένης της ευλογιάς των πιθήκων.