Ξορκίζοντας την πανδημία με το παιχνίδι

«Δεν είναι υπερβολικά ενήλικο ερώτημα;» αναρωτιέται η Michelle Cannon, μία εκ των ερευνητών που συμμετείχαν στο «Παρατηρητήριο Παιχνιδιών» («Play Observatory»), αναφερόμενη στον – απολύτως διεθνή – φόβο των δυσαναπλήρωτων εκπαιδευτικών κενών που άφησε πίσω της η πανδημία. Μιλώντας στα «ΝΕΑ» για το ενδιαφέρον ερευνητικό πρότζεκτ που εκπονήθηκε από το University College London και το Πανεπιστήμιο του Sheffield, αμφισβητεί πολλές από τις ενήλικες προκαταλήψεις και αγωνίες που πρωταγωνίστησαν στη ρητορική για τις επιπτώσεις των lockdown, στέκεται στην παροιμιώδη ανθεκτικότητα των παιδιών και εξηγεί τις αιτίες που καθιστούν το παιχνίδι εξαιρετικά σοβαρή υπόθεση.

Το «Play Observatory» γεννήθηκε ήδη από τον Νοέμβριο του 2020, συλλέγοντας ντοκουμέντα παιδικού παιχνιδιού από όλον τον κόσμο. Στόχος των επτά ερευνητών που απαρτίζουν την ομάδα, με επικεφαλής τον καθηγητή John Potter, ήταν η διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους τα παιδιά αξιοποιούσαν το παιχνίδι για να διαπραγματευτούν την πρωτόγνωρη συνθήκη της πανδημίας, η παρατήρηση των μεθόδων που επινοούσαν για να διασκεδάσουν σε έναν κόσμο που οριζόταν από κανόνες κοινωνικής αποστασιοποίησης, αλλά και η ίδια η καταγραφή της παιδικής πολιτιστικής κληρονομιάς και μνήμης από μια περίοδο που θα γραφτεί ανεξίτηλα στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Μέρος των ντοκουμέντων αυτών παρουσιάζεται στην ψηφιακή διαδραστική έκθεση «Play in the Pandemic», συνοδεία εκλαϊκευμένων κειμένων που εξηγούν τη σημασία τους.

Μέσο ερμηνείας. «Τα παιδιά χρησιμοποιούν το παιχνίδι για να εκφράσουν όσα αντιλαμβάνονται για τον κόσμο γύρω τους και μας επιτρέπουν έτσι την πρόσβαση στη σκέψη τους», εξηγεί η Cannon, λέκτορας στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Ψηφιακών Μέσων στο Εργαστήριο Γνώσης του Ινστιτούτου Εκπαίδευσης του UCL. «Είναι ένα μέσο για να ερμηνεύσουν τον κόσμο, αλλά και για να βάλουν εμάς μέσα στον δικό τους». Κι αν τα ερεθίσματα που λάμβαναν στη διάρκεια των τελευταίων ετών δεν ήταν και τα πλέον ευχάριστα, εκείνα κατάφερναν να τα αποκωδικοποιήσουν με τρόπους που τα μετουσίωναν σε κάτι ελεγχόμενο, αισιόδοξο ή ακόμη και αστείο. «Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ήταν μια φρικτή περίοδος φόβου, άγχους, μοναξιάς και πένθους, όμως ήταν εμφανές ότι τα παιδιά είναι ανθεκτικά και δημιουργικά ενώπιον της κρίσης», παρατηρεί η ερευνήτρια.

Ετσι, παραδοσιακά παιχνίδια επανεφευρέθηκαν για χάρη της τήρησης αποστάσεων, videogames χρησιμοποιήθηκαν για να αποτυπώσουν πραγματικούς χώρους που είχαν καταστεί απρόσιτοι λόγω των περιορισμών στην κυκλοφορία και παιχνίδια ρόλων επέτρεψαν την ανάκτηση του χαμένου ελέγχου. Οπου η φυσική επαφή ήταν πλέον αδύνατη, ο ψηφιακός κόσμος ανέπλαθε τις χαμένες συνδέσεις – κι όποτε η τεχνολογία εμφανιζόταν έτοιμη να κυριαρχήσει, τα παιδιά έκαναν και πάλι την έκπληξη εντάσσοντας τον αναλογικό κόσμο στο άυλο σύμπαν των βιντεοκλήσεων.

Ολη αυτή η δημιουργικότητα είναι, ενδεχομένως, ένας τρόπος να παρηγορηθούμε από την αγωνία των χαμένων σχολικών ωρών. «Στον Τύπο διαβάζαμε κυρίως για την απώλεια γνώσης – που προφανώς ανταποκρίνεται στην αλήθεια για ορισμένα παιδιά και είναι σημαντικό να αναπληρωθεί», αναφέρει η Cannon.

«Ομως έχει σημασία να θυμόμαστε ότι δεν ήταν το μόνο πράγμα που συνέβη. Τα παιδιά είναι πολύ προσαρμοστικά και με μεγάλη φαντασία. Καταφέρνουν να δημιουργήσουν κάτι με όσα μέσα έχουν στη διάθεσή τους. Είναι πολύ καλό παράδειγμα του πώς οι άνθρωποι γενικότερα καταφέρνουμε να προσαρμοστούμε σε δύσκολες και τρομακτικές καταστάσεις».

Η σχέση με τις οθόνες. Αλλη μία διαδεδομένη αγωνία που δεν αποκλείεται να είναι ελαφρώς υπερβολική; Εκείνη που αφορά τη σχέση των παιδιών με τις οθόνες – για την οποία οι περισσότεροι γονείς έχουν μελετήσει πλήθος λεπτομερών χρονοδιαγραμμάτων, προκειμένου να εντοπίσουν τα ακριβή ωράρια που θα αποτρέψουν τη διαβόητη «αποβλάκωση».

Η Cannon δεν συμμερίζεται αυτή την οπτική. «Είμαι διδάσκουσα ψηφιακών μέσων», εξηγεί, «επομένως προσπαθώ να τα χρησιμοποιώ με ουσιώδη τρόπο και είμαι πάντα έτοιμη να αντιμετωπίσω τα αφηγήματα που υποστηρίζουν ότι ο πολύς χρόνος μπροστά στις οθόνες κάνει κακό στα παιδιά. Το θέμα είναι πόσο έξυπνα και υπερκοινωνικά χρησιμοποιούν την τεχνολογία. Στη διάρκεια της πανδημίας η συζήτηση γύρω από το θέμα άλλαξε: ξαφνικά, οι οθόνες ήταν εντάξει όταν επρόκειτο για το σχολείο, όμως μετατρέπονταν σε πρόβλημα τη στιγμή που άρχιζαν να παίζουν “Minecraft”. Με ενδιαφέρει πολύ να προσφέρω μια άλλη οπτική. Είδαμε περιπτώσεις παιχνιδιού – που είναι κοινωνικό από τη φύση του -, είδαμε συνεργασία για το σχολείο, αναπαραστάσεις του πραγματικού κόσμου που επέτρεπαν στα παιδιά να αποκρυσταλλώσουν τις εμπειρίες τους… και είδαμε και πολύ παιχνίδι σε εξωτερικούς χώρους. Τα παιδιά δεν ζουν σε έναν αποκλειστικά τεχνολογικό κόσμο – συνεχίζουν να τρέχουν και να κινούνται».

Για την ακρίβεια, το πιθανότερο είναι πως για εκείνα ο κόσμος δεν χωρίζεται καν σε «ψηφιακό» και «κανονικό». «Εχουν μια πολύ ρευστή σχέση με την τεχνολογία», επισημαίνει η λέκτορας του UCL. «Σε αντίθεση με τους ενηλίκους, που μεγάλωσαν σε έναν αναλογικό κόσμο, για τα παιδιά η τεχνολογία είναι απλώς ένα μέρος του σύμπαντός τους. Επομένως δεν βλέπουν πού είναι το σημαντικό σε αυτή τη διάκριση. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι τεχνολογικές δεξιότητες είναι θέμα γενιάς, όμως υπάρχουν πράγματα προς ανάλυση σε αυτή τη ρευστότητα».

Δεν είναι το μόνο μάθημα που μπορούν να μας δώσουν τα παιδιά. «Μπορείς να φανταστείς έναν κόσμο χωρίς παιχνίδι;» καταλήγει η Cannon. «Κατά τη γνώμη μου, και οι ενήλικοι θα έπρεπε να παίζουμε περισσότερο. Το παιχνίδι είναι σημαντικό, γιατί επιτρέπει την επαφή με την περιέργεια, την έκπληξη και τον πειραματισμό – πράγματα απολύτως απαραίτητα και για τον κόσμο των ενηλίκων».