«Οι Φαναριώτες {LF}είχαν δικό τους {LF}“Οίκο” μέσα στην αυτοκρατορία»

Η Χριστίνα Φίλιου, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας ειδικεύεται στην πολιτική, κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η «Βιογραφία μιας αυτοκρατορίας» είναι το αποτέλεσμα μακρόχρονης και συνεχούς έρευνας του φαινομένου της οθωμανικής διακυβέρνησης στην εποχή της προετοιμασίας και εκδήλωσης των επαναστάσεων στην Ευρώπη. Οι ανατροπές και οι αναδιατάξεις που δημιουργήθηκαν τότε απειλούσαν αφενός τη δομή και τις λειτουργίες της σουλτανικής εξουσίας και αφετέρου προκαλούσαν ρήγματα εντός της επικράτειας, τα οποία ανέδειξαν νέες πολιτικές και εξουσιαστικές δυνάμεις, με κύριους εκφραστές συνεκτικής ορμής τους Φαναριώτες. Δημιουργώντας ένα περίπλοκο και απόλυτα στοχευμένο εμπειρικό και προγραμματικό σχέδιο δράσης, όπου η παιδεία, ο πλούτος, η πατρωνία, η προσαρμοστικότητα, ο ευκαιριακός συμβιβασμός, η εκμετάλλευση των πολιτικών εξελίξεων, η πραγματιστική συνάφεια με πρόσωπα και καταστάσεις εντός και εκτός της Αυτοκρατορίας ισορροπούσαν, εκμεταλλευόμενοι μια πολύμορφη ευκαιρία ισχύος, οι Φαναριώτες αποτελούν ένα πεδίο έρευνας, το οποίο παραμένει ανοιχτό, πολυσχιδές και εντυπωσιακό. Η Χριστίνα Φίλιου σχολιάζει στη συνέχεια το πλαίσιο της φαναριώτικης ευκαιρίας.

O 19oς αιώνας είναι καμπή στην ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της οποίας η παρακμή ήταν ήδη ορατή. Η προσπάθεια της κεντρικής εξουσίας να επιβάλει τον εκσυγχρονισμό συνάντησε εσωτερικές αντιστάσεις και συνέπεσε με τη συγκρότηση των εθνών-κρατών στα Βαλκάνια.

Σε αυτό ακριβώς το περιβάλλον εντάσσω την προβληματική μου. Στην πραγματικότητα, όταν εξετάζουμε τον ύστερο 18ο και πρώιμο 19ο αιώνα, αποκαλύπτουμε πολλαπλές υπό εξέλιξη διαδικασίες και εντέλει τις μεταξύ τους αντιπαλότητες και συγκρούσεις, οι οποίες μας φέρνουν πέρα από το δίπολο «παρακμή/πρόοδος» και «ανατολικά/ευρωπαϊκά» πρότυπα. Οι τυπικές παραδοσιακές δομές του οθωμανικού κράτους ήταν βεβαίως σε κρίση. Τα στελέχη της αυτοκρατορίας έψαχναν τρόπο να ανακτήσουν τον έλεγχο ως προς τα φορολογικά έσοδα που εισπράττονταν στις επαρχίες (σε υπέρογκα ποσά), έφταναν όμως «κουτσουρεμένα» στα κρατικά ταμεία για τη στήριξη των στρατιωτικών κυρίως δαπανών και της γραφειοκρατίας. Ερευνώντας το θέμα προσεκτικά, αντιλαμβανόμαστε ότι υπήρχαν ομάδες που εκμεταλλεύονταν το προκύπτον χάος και οικειοποιούνταν τόσο τις δομές, όσο και τις λειτουργίες του κράτους εντός και πέραν της οικονομίας. Τέτοιες ομάδες συγκροτούσαν αξιωματούχοι στο ανώτατο κρατικό επίπεδο μέσω πατρωνίας, προσπαθώντας διά μεταρρυθμίσεων προς ίδιο όφελος, να καθυστερήσουν την αναμενόμενη πολιτική κατάρρευση. Σε αυτό το πλαίσιο χρησιμοποιώ τον όρο «διακυβέρνηση» για να διευρύνω το πεδίο ανάλυσης και να κατανοήσουμε την πυραμίδα σχέσεων και συγκρούσεων που ήταν σε εξέλιξη. Σε αυτή την προσέγγιση εντάσσονται οι Φαναριώτες, οι «αγιάν» (μουσουλμάνοι προύχοντες στις επαρχίες όπως ο Αλή Πασάς ή ο Οσμάν Πασβάνογλου του Βιδινίου), οι γενίτσαροι και οι κοινωνικο-πολιτικές ομάδες οι οποίες σχεδίαζαν και διεύρυναν τον ρόλο τους, καθώς ήταν σε αποδρομή οι παραδοσιακές βάσεις της εξουσίας. Αυτή η προσέγγιση μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τις κατοπινές αλλαγές, π.χ. το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα Τανζιμάτ («Αναδιοργάνωση») και την εμφάνιση αποσχιστικών εθνικών κινημάτων στα Βαλκάνια. Με άλλα λόγια, ένα «παράθυρο ευκαιρίας» ήταν ανοιχτό.

Οι Φαναριώτες αποτελούν το παράδοξο εκείνης της εποχής, καθώς επέδειξαν μοναδική ικανότητα προσαρμογής στις αλλαγές, με πεδίο δράσης το χάσμα ανάμεσα στα πολιτικά θεωρήματα και στην πολιτική πραγματικότητα. Κάνετε μνεία του «Οίκου των Φαναριωτών».

Στο πολύμορφο τοπίο της οθωμανικής διακυβέρνησης του ύστερου 18ου αιώνα, οι Φαναριώτες και οι ακόλουθοί τους αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται, να συνδέουν τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες με τις νότιες βαλκανικές επαρχίες, τα νησιά του Αιγαίου και τα παράλια της Μικράς Ασίας και να εμπλέκονται στην επαρχιακή διοίκηση, στη στρατιωτική και ναυτική διοίκηση, στις διεθνείς σχέσεις. Ολα αυτά ήταν επιπλέον σε άρρηκτη σχέση με την Ορθόδοξη Εκκλησία και τα δίκτυα των μοναστηριών σε όλη την αυτοκρατορία και ειδικά στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Η ταχεία επικράτηση αυτού του πλέγματος κατέστη δυνατή λόγω του αυξανόμενου ρόλου της Ρωσίας ως υπαρξιακής απειλής των Οθωμανών και συμπληρωματικά λόγω της κοινής θρησκείας Φαναριωτών και Ρώσων. Αυτή τη φαναριώτικη διαμεσολάβηση (σφήνα) ονομάζω μεταφορικά «Οίκο», δηλαδή έναν χώρο οικοδομημένο από και για τους Φαναριώτες στην καρδιά της οθωμανικής διακυβέρνησης, μέσα στις επικράτειες του κυρίαρχου Οίκου του Οσμάν, δηλαδή της οθωμανικής δυναστείας. Μέσω αυτής της δομής διαμόρφωσαν συγκεκριμένους σχηματισμούς εξουσίας, τα λεγόμενα τζάκια, ουσιαστικά επιδραστικές δυναστείες, όπως ήταν εκείνες των γενιτσάρων. Είναι προφανές ότι τα φαναριώτικα τζάκια ως μονάδες εξουσίας ήταν μια παραδοξότητα στα οθωμανικά συμφραζόμενα, διότι ως χριστιανοί, οι Φαναριώτες ήταν θεσμικά αποκλεισμένοι από τη νομή της πολιτικής. Αντί να θρηνούμε τη μοίρα των χριστιανών ως πολιτών δεύτερης κατηγορίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι πηγές επιτρέπουν να κατανοήσουμε τι ακριβώς συνέβαινε και πώς οι άνθρωποι εκείνοι ήταν ενεργοί παράγοντες και συμμέτοχοι, πολύ περισσότερο όταν επεδίωκαν και κέρδιζαν την εξουσία και αύξαναν τον πλούτο τους. Ετσι έχουμε ακριβή εικόνα τού τι έκαναν οι Φαναριώτες, και ποιες αφηγήσεις κατασκευάζονταν από και για αυτούς τις παραμονές του 1821.

Η συνοδοιπορία των Φαναριωτών, σχετική, ευκαιριακή ή παράλληλη με τις προόδους και τις υποχωρήσεις των μεταρρυθμίσεων, προσδιόρισε ένα πλέγμα διαφοροποίησης σε σχέση με όλες τις υπάρχουσες μορφές εξουσίας και πατρωνίας και πέτυχε την παρουσία οικογενειών σε υψηλά αξιώματα της Αυτοκρατορίας.

Οι Φαναριώτες ενσωματώθηκαν εν τοις πράγμασι στην καθημερινή λειτουργία της οθωμανικής διακυβέρνησης. Είχαν ιδιαίτερα στενές σχέσεις με τους πρώιμους μεταρρυθμιστές πολιτικούς της περιόδου 1789-1807/08. Τους βρίσκουμε να εκπαιδεύονται (ιατρική, διπλωματία, νομικά, γλώσσες) και να επιμένουν να διατηρούν συμμαχίες και σχέσεις πατρωνίας με το περιβάλλον. Καθώς το σχέδιο μεταρρύθμισης, το Τανζιμάτ, κατέρρευσε με την εκτέλεση των σουλτάνων Σελίμ Γ’ και Μουσταφά Ε’ το 1807-8, εγκαινιάζοντας την πολυετή και οδυνηρή βασιλεία του Μαχμούτ Β’ (1808-1839), οι Φαναριώτες εκμεταλλεύτηκαν το χάος και επέκτειναν την εξουσία τους. Το 1819 βλέπουμε τον «κανονισμό της Τετραρχίας», σύμφωνα με τον οποίο τέσσερις φαναριώτικες οικογένειες (δυναστείες, ουσιαστικά) είχαν την αποκλειστική κατοχή των τεσσάρων κορυφαίων αξιωμάτων της αυτοκρατορίας (Δραγομάνος της Αυλής, Δραγομάνος του Στόλου, Ηγεμόνες της Βλαχίας και της Μολδαβίας). Την ίδια στιγμή, οι οικογένειες που αποκλείονταν από αυτά τα αξιώματα είχαν εγγυημένη σύνταξη ως αντάλλαγμα. Λίγους μήνες μετά, ξέσπασε η Επανάσταση, άρα δεν θα μάθουμε ποτέ τι είδους σύστημα θα είχε αναπτυχθεί αν είχε πραγματοποιηθεί η θεσμοθέτηση της φαναριώτικης εξουσίας.

Παράδειγμα αυτής της ευελιξίας, επιμονής και στόχευσης είναι ο Στέφανος Βογορίδης, σύγχρονος, φίλος και αντίζηλος του Μεχμέτ Αλί της Αιγύπτου.

Ο Στέφανος Βογορίδης ήταν μια απαραίτητη προσωπικότητα στα οθωμανικά και ευρωπαϊκά πολιτικά πράγματα στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Ωστόσο, αγνοήθηκε από τους μελετητές. Θα μπορούσαμε να τον θεωρήσουμε τον «Ταλλεϋράνδο της Ανατολής», αν θέλουμε να τονίσουμε την εξυπνάδα και την πραγματιστική πολιτική διπροσωπία του. Θα μπορούσαμε επίσης να τονίσουμε πού απέτυχε στην προσπάθεια να ιδρύσει μια κληρονομική δυναστεία, όπως πέτυχε ο σύγχρονός του και φίλος του Μεχμέτ Αλί στην Αίγυπτο. Ή θα μπορούσαμε να τον ονομάσουμε «Ο a la turca δούκας του Ουέλλινγκτον», θυμίζοντας πως ο Ουέλλινγκτον έφτασε στα ανώτατα επίπεδα της βρετανικής εξουσίας παρά την υποδεέστερη θέση του ως Ιρλανδός. Ο Βογορίδης καμάρωνε για τη σχέση του με τον Μεχμέτ Αλί, και ταυτίζει τον εαυτό του με τον Ουέλλινγκτον στην «απολογία» που συνέθεσε τον Νοέμβριο 1852, ακριβώς τη στιγμή που διαμορφωνόταν η σύγκρουση, η οποία θα οδηγούσε στον Κριμαϊκό Πόλεμο. Σημειώστε πως ο Μαρξ, ανταποκρικής στη Συνθήκη του Παρισιού το 1856, έγραφε πως ο Βογορίδης και οι όμοιοί του αντιπροσώπευαν τον διεφθαρμένο και δόλιο ανατολίτη χριστιανό. Στο βιβλίο μου, ανιχνεύω την καταγωγή του Βογορίδη από βουλγαρόφωνη οικογένεια στο Κότελ (Βέλικο Τούρνοβο), την εκπαίδευσή του και τον εξελληνισμό του στην Ηγεμονική Ακαδημία του Αγίου Σάββα στο Βουκουρέστι στη δεκαετία του 1790, την άνοδό του στις τάξεις των οθωμανικών στρατιωτικών γραμματέων και διερμηνέων, τη συμμετοχή του στα γραφειοκρατικά δίκτυα των Φαναριωτών από το 1797 ως το 1821, όταν ορίστηκε καϊμακάμης της Μολδαβίας και οι εξεγέρσεις των Φιλικών ξέσπασαν γύρω του, στις οποίες ήταν δεδηλωμένος υποστηρικτής του Σουλτανάτου.  Στη συνέχεια παρακολουθώ την πολιτική του επιβίωση και την επανεμφάνισή του κατά τη διάρκεια των δεκαετιών 1820 και 1830, καθώς και τις δραστηριότητές του για την ανοικοδόμηση των δικτύων εξουσίας του στο νέο περιβάλλον οθωμανικής διακυβέρνησης του Τανζιμάτ. Πέθανε το 1859. Λίγα χρόνια πριν, είχε διοριστεί, πρώτος και μοναδικός ως τότε, μέλος του Ανώτατου Δικαστηρίου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από εκείνη τη θέση, επέβλεπε ένα ευρύ δίκτυο πατρωνίας σε όλο το οθωμανικό Υπουργείο Εξωτερικών και σε άλλα πεδία διακυβέρνησης.

Η άνοδος των Φαναριωτών θάφτηκε κάτω από τη μεταρρύθμιση του Τανζιμάτ και τα διαδοχικά κύματα εθνικισμού. Μετά την ελληνική επανάσταση, οι Φαναριώτες που έμειναν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έχτισαν την εξουσία τους σε μικρότερη κλίμακα με πολλά ωστόσο υλικά τής προ του 1821 εποχής.

Μετά το 1830, ο Βογορίδης, το δίκτυο των γαμπρών του και άλλων πελατών του ξανάρχισε τις δραστηριότητές του εντός της οθωμανικής διακυβέρνησης, όπως και στην πολιτική διορισμών κληρικών και λαϊκών, στις οικονομικές υποθέσεις του Πατριαρχείου. Αντί να κυβερνά τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, στις οποίες η Ρωσία έπαιζε όλο και μεγαλύτερο ρόλο και τις οποίες κυβερνούσαν οι ντόπιες οικογένειες βογιάρων μετά το 1821, το φαναριώτικο δίκτυο κυβερνούσε την αυτόνομη πολιτεία της Σάμου (από το 1834 ως το 1912) με τον ίδιο τρόπο λειτουργίας που είχε μάθει στη Μολδοβλαχία. Αντί να διατηρεί τα ανεπίσημα μονοπώλια στις διεθνείς σχέσεις και τα επίσημα αξιώματα του Μεγάλου Δραγομάνου και Δραγομάνου του Στόλου, εισχώρησε στους καινούργιους θεσμούς στο οθωμανικό Υπουργείο Εξωτερικών, όταν ήταν Υπουργός ο μεταρρυθμιστής Μουσταφά Ρεσίτ Πασάς. Και καθώς ο ρόλος της Βρετανίας γινόταν όλο και πιο κεντρικός στην πορεία των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων, ο Βογορίδης έγινε ο στενός έμπιστος του Λόρδου Στράτφορντ Κάνινγκ, Βρετανού Πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη. Ετσι, σε αντίθεση με την ισχύουσα αφήγηση σύμφωνα με την οποία οι Φαναριώτες έπεσαν από το οθωμανικό «σύστημα» και αντικαταστάθηκαν από Αρμένιους και μουσουλμάνους, βλέπουμε ότι υπάρχουν γραμμές συνέχειας και σημαντικά άτομα που γεφύρωσαν τη μετάβαση και υποστήριξαν την ανάπτυξη μιας γενιάς νεοφαναριωτών.

Τον Σεπτέμβριο του 1955, ο όχλος της Κωνσταντινούπολης ξέθαψε και διέσπειρε τα λείψανα του Βογορίδη και του γαμπρού του Κωστάκη Μουσούρου στον δρόμο. Εκεί έληξε η φαναριώτικη ιστορία.

Το βιβλίο τελειώνει με την εξιστόρηση των μεταθανάτιων βίων ορισμένων Φαναριώτων, ιδιαιτέρως των Βογορίδη και Κωστάκη Μουσούρου. Είχαν ταφεί και οι δύο στην κρύπτη κάτω από την εκκλησία των Ταξιαρχών στο Μέγα Ρεύμα, ο ένας το 1859 και ο άλλος το 1891. Παρέμεναν εκεί ειρηνικά και ανενόχλητα, παρά τους διωγμούς των Ρωμιών, παρά την ανταλλαγή πληθυσμών, παρά τις κεμαλικές πολιτικές εκτουρκισμού στις δεκαετίες του 1930 και 1940. Στο τέλος, τα λείψανα σκορπίστηκαν στο προαύλιο χώρο της εκκλησίας από τον τουρκικό όχλο στα Σεπτεμβριανά του 1955.  Εφιστώ την προσοχή στη σκηνή αυτή για να δείξω την ειρωνεία της Ιστορίας και την άγνοια του όχλου εκείνη τη νύχτα: η οργή τους στόχευε το ελληνικό κράτος και τους υποστηρικτές του, που ήταν σε σύγκρουση με τα τουρκικά συμφέροντα στην πρόσφατα αποαποικιοποιημένη Κύπρο. Δεν είχαν ιδέα ότι ο Βογορίδης και ο Μουσούρος είχαν περάσει τη ζωή τους υπερασπίζοντας το Σουλτανάτο, ενάντια στις κατακτήσεις του νέου Βασιλείου της Ελλάδας. Το εύρος των εμπειριών και των πολιτικών θέσεων που θα μπορούσαν να είχαν οι ελληνορθόδοξοι υπήκοοι του Σουλτάνου ή πολίτες της σύγχρονης Τουρκίας κατέστησαν άνευ σημασίας και κατέρρευσαν όλες πάνω σε ένα μονολιθικό εχθρό. Ελπίζω ότι το βιβλίο μου μας αναγκάζει να αναλογιστούμε τις πολυπλοκότητες που χάθηκαν στο ενδιάμεσο και τον κίνδυνο που ενέχει η συνέχιση της ταφής τους σε ένα κοιμητήριο ελληνικής ιστορίας, το οποίο είναι γεμάτο μνημεία τιμής.

{1BSYG}Χριστίνα Φίλιου{1BSYG}{CR}{2BTIT}Βιογραφία μιας Αυτοκρατορίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Αλεξάνδρεια, 202{3BEKD}1