Ενα βαθύ ρήγμα

Για δεύτερη φορά μέσα σε πέντε χρόνια συγκρούστηκαν στη Γαλλία δύο διακριτές παρατάξεις. Μια παράταξη ανοιχτή στον σύγχρονο κόσμο, κοινωνικά σύνθετη, οικονομικά φιλελεύθερη, πολιτισμικά κοσμοπολίτικη αλλά με ρητές ευρωπαϊκές αναφορές.

Μια παράταξη αναδιπλωμένη στον εαυτό της, τρόφιμος μιας φαντασιακής εθνική υπόστασης της οποίας διεκδικεί ζηλότυπα την εκπροσώπηση, ψυχικά τραυματισμένη, ψυχολογικά ευάλωτη και κοινωνικά εύθραυστη.

Νίκησε η πρώτη, όπως το 2017. Δεν ήταν αυτονόητο. Σε άλλες δύο ανάλογες αναμετρήσεις (στο Ηνωμένο Βασίλειο με το Brexit και στις ΗΠΑ με τον Τραμπ) είχαν κερδίσει οι δεύτεροι.

Ακόμη κι έτσι όμως το 41,5% του β’ γύρου της Μαρίν Λεπέν είναι το υψηλότερο ποσοστό που έχει συγκεντρώσει μεταπολεμικά ακροδεξιός σχηματισμός ή ακροδεξιός υποψήφιος σε μια δυτική ευρωπαϊκή δημοκρατία.

Το βέβαιο είναι πάντως ότι, τη μία μετά την άλλη σε διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις στον δυτικό κόσμο, επαναλαμβάνεται το ίδιο περίπου σκηνικό.

Δεν είναι το πολιτικό υπόδειγμα που γνωρίζαμε από παλιά. Και σίγουρα δεν είναι η Δεξιά εναντίον της Αριστεράς, διότι κατά κανόνα λείπει η Αριστερά.

Οι Γάλλοι μιλούν για «δημοκρατική κόπωση» ή «διαρκή αποσύνθεση» του πολιτικού σκηνικού. Ακόμη όμως κι «η κανονικοποίηση της Ακρας Δεξιάς» ή «η δεξιοποίηση της κοινωνίας» που καταλογίζουν στον Μακρόν (Τομά Πικετί) περισσότερο καταγράφουν τα αποτελέσματα παρά εξηγούν τις αιτίες.

Οι κοινωνίες δεν ξυπνούν μια μέρα και γίνονται δεξιές ή αριστερές. Ούτε οι δημοκρατίες κουράζονται επειδή δεν έχουν καλή φυσική κατάσταση.

Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα είναι μια συνολική επαναδιατύπωση της πολιτικής, έξω και μακριά από τις παραδοσιακές της συντεταγμένες.

Η πικρία και η μνησικακία μετατρέπονται σε πολιτικές στάσεις. Η Λεπέν κατηγορούσε τον Μακρόν για «περιφρόνηση», ακριβώς όπως ο ΣΥΡΙΖΑ κατηγορεί τον Μητσοτάκη για «αλαζονεία».

Και στις δύο περιπτώσεις κρύβεται μια ταυτόσημη ιδεολογική επεξεργασία.

Οτι δηλαδή μια «ελίτ» αποκομμένων από την πραγματικότητα προνομιούχων κυβερνάει τη χώρα και περιφρονεί τον λαό της.

Κι ότι το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα ελέγχουν παιδιά από καλές οικογένειες, με καλή παιδεία από καλά πανεπιστήμια, με καλές δουλειές και καλά εισοδήματα.

Στην τελευταία προεκλογική ομιλία της η Λεπέν προέτρεπε: «Να ζητήσετε λογαριασμό από εκείνους που σας περιφρόνησαν. Να τους πείτε κατάμουτρα: μας εξαπατήσατε, μας εγκαταλείψατε, μας καταστρέψατε. Και τώρα είναι σειρά μας να σας διώξουμε» (Arras, 21/4).

Είναι μια τυπική λαϊκιστική αποστροφή που θα μπορούσε να είχε διατυπωθεί με τα ίδια ακριβώς λόγια στις πλατείες του «αντιμνημονιακού αγώνα» ή σε κάποια λατινοαμερικανική χώρα. Και με το ίδιο ακριβώς πνεύμα σε αναρτήσεις του Πολάκη ή ανακοινώσεις του κόμματός του.

Ακόμη κι έτσι όμως μοιάζει πρωτοφανής στον αμοραλισμό της η κυνική παραδοχή ότι «ευτυχώς που στην Ελλάδα υπάρχει ο ΣΥΡΙΖΑ» και συνεπώς δεν χρειάζεται μια Λεπέν για «να αξιοποιεί τις επιπτώσεις από τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές» – το κάνει καλύτερα ο Τσίπρας… (Ν. Μπίστης, ieidiseis, 9/4).

Ενας Βρετανός «αριστερο-δημοσιογράφος» (που είχε διαπρέψει και στην Ελλάδα το πρώτο εξάμηνο του 2015 ως ενθουσιώδης αβανταδόρος της «διαπραγμάτευσης») έγραφε τη μέρα της γαλλικής προεδρικής εκλογής «κρατήστε τη μύτη σας και ψηφίστε Μακρόν» (Paul Mason, 24/4). Για ποιον λόγο τού μυρίζει ο Μακρόν; Αγνωστο. Δεν ξέρω τι ζόρι τραβάει με τη μύτη του ο «αριστερο-δημοσιογράφος» αλλά στη θέση του μάλλον το μυαλό θα με προβλημάτιζε.

Το βασικό όμως είναι να συμφωνήσουμε ότι το ματσάκι έχει ακόμη χρόνο μπροστά του.

Ο Μαρκ Λαζάρ, ένας από τους καλύτερους γάλλους μελετητές του λαϊκισμού, παρατηρούσε πρόσφατα ότι «ο λαϊκισμός είναι ένα στυλ, μια συμπεριφορά ύπαρξης, ένας τρόπος έκφρασης». Για να καταλήξει ότι έχουμε να κάνουμε με ένα φαινόμενο διαρκείας, ακριβώς επειδή ξεφεύγει από το στενό πολιτικό πεδίο («L’Obs», 14/4).

Οι δυνάμεις του λαϊκισμού δεν απευθύνονται πλέον στα συμφέροντα, στη λογική, στη συνείδηση, στις πεποιθήσεις, ούτε καν στο συναίσθημα των πολιτών.

Απευθύνονται όλο και πιο απροκάλυπτα στον ψυχισμό τους.

«Κατασκευάζουν» μια εκλογική πελατεία με όρους μνησικακίας, πικρίας, απόρριψης και αποκλεισμού. Είναι η τάξη των περιφρονημένων – σε αντίθεση με τα golden boys της παγκοσμιοποίησης ή με τα στελέχη της ΔΕΗ που κτίζουν εξοχικό στην Τζια.

Η μέθοδος είναι η ίδια. Η πελατεία το ίδιο. Οι εχθροί ίδιοι. Συχνά ταυτίζεται κι η ρητορική.

Κι αυτό ίσως εξηγεί γιατί ακόμη κι οι πιο ιστορικές παρατάξεις διχάζονται στην κορυφογραμμή της σύγκρουσης με την απειλή.

Οι δυνάμεις της «αντισυστημικής Αριστεράς», οι «ανυπότακτοι» του Μελανσόν κι οι απανταχού «προοδευτικοί» συριζαίοι, υποδέχτηκαν με αφόρητη ξινίλα ή δυσφορία την επικράτηση του Μακρόν. Τη στιγμή που η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία σχεδόν χειροκροτούσε με χέρια και με πόδια.

Με άλλα λόγια, είναι θέμα κοινωνίας και πεδίου.

Καλώς ή κακώς, η ευρωπαϊκή Κεντροδεξιά και Κεντροαριστερά, ο φιλελεύθερος «προοδευτισμός» του Μακρόν κι η σοσιαλδημοκρατία του Σολτς, ανήκουν σε μια ευρύτερη πολιτισμική οικογένεια. Απευθύνονται στην ίδια κοινωνία.

Στην οποία (πάλι, καλώς ή κακώς) δεν απευθύνονται η Λεπέν, ο Ορμπαν και ο Πούτιν, ούτε ο Τσίπρας, ο Πολάκης κι οι δικοί τους, ούτε ο Κουτσούμπας με τον Βελόπουλο ή τον Βαρουφάκη, ούτε οι Podemos, ο Κόρμπιν (πού τον θυμήθηκα;), οι «Αγανακτισμένοι» και τα «Κίτρινα Γιλέκα».

Ο Λαζάρ όμως έχει δίκιο. Ο λαϊκισμός ήλθε για να μείνει. Μένει επειδή τροφοδοτείται από ένα όλο και βαθύτερο κοινωνικό ρήγμα. Οχι στο επίπεδο των ανισοτήτων (όπως θα υποδείκνυε μια παλαιοαριστερή ανάλυση) αλλά του φαντασιακού και του ψυχισμού. Κι εκεί άντε να βγάλεις άκρη.