Υπερβαίνοντας τον φόβο

Εχετε ποτέ αναρωτηθεί ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, την τέχνη και τον φόβο; Σε μια εποχή που ο φόβος κυριαρχεί στην καθημερινότητά μας, στη σύγχρονη πόλη, εκπέμπεται ακατάπαυστα από μέσα μαζικής ενημέρωσης, από εικόνες πανδημιών, πολέμου, οικονομικής κρίσης, τρομοκρατίας, με ληστείες, φόνους, βίαιες διαδηλώσεις… Παράλληλα μας διακατέχουν η κλειστοφοβία, η κοινωνική φοβία, η πυροφοβία, η υψοφοβία, η ακροφοβία, η αγοραφοβία, η νοσοφοβία, η ξενοφοβία, ο φόβος του Θεού, ο φόβος του νόμου, ο φόβος της άγνοιας και της φτώχειας, αλλά και ο φόβος της απώλειας μνήμης, που αποτελούν κάποιες από τις εκφάνσεις φόβου στη σύγχρονη εποχή, οι οποίες εκδηλώνονται παράλληλα με τον γνώριμο φόβο για τη σωματική ακεραιότητα ή την απώλεια της περιουσίας.

Και ενώ ο μοντερνισμός επαγγελλόταν ότι θα αποτελέσει το μεγάλο άλμα προς τα εμπρός, προς έναν κόσμο απαλλαγμένο από τον φόβο, σήμερα βρισκόμαστε στο άλλο άκρο και οι κίνδυνοι είναι τρομακτικότεροι από ποτέ. Από την άλλη το κράτος, που υπόσχεται προστασία στους πολίτες, δεν είναι τελικά σε θέση να εκπληρώσει επί της ουσίας την υπόσχεσή του σε όλα τα επίπεδα, που σχετίζονται ακόμη και με το σώμα, την απασχόληση και, τελικά, την επιβίωση.

Παράλληλα η αρχιτεκτονική, ενώ στη νεότερη ιστορία έχει συμβάλει στην υλοποίηση χώρων παραγωγής φόβου, από τα στρατόπεδα εξόντωσης του Γ’ Ράιχ, τα εφιαλτικά κτίρια των ολοκληρωτικών καθεστώτων, αλλά και τα σύγχρονα υπερφίαλα, ανοίκεια αρχιτεκτονήματα κύρους μεγάλης κλίμακας που εξουσιάζουν, δεν έχει καταφέρει να συμβάλει ουσιαστικά στο αντίστροφο. Δηλαδή στην παραγωγή χώρων που απομακρύνουν τον φόβο. Απλώς έχει συμπεριλάβει στο αντικείμενό της πολύπλοκα συστήματα προστασίας με αμφίβολη αποτελεσματικότητα, που συχνά ταλαιπωρούν τους χρήστες, λειτουργώντας όταν δεν συντρέχει λόγος, προκαλώντας αναστάτωση, δίχως να λειτουργούν όταν απαιτείται. Η αρχιτεκτονική οφείλει να συμβάλει στην απομάκρυνση του φόβου, με την ανθρώπινη κλίμακα, τα φυσικά υλικά, και την αίσθηση του οικείου, συνυφασμένη με μνήμες και βιώματα.

Οσο για την τέχνη δεν υπάρχει αμφιβολία ότι «ο φόβος κάνει τους ανθρώπους να σκέφτονται και να δημιουργούν», όπως άλλωστε επισημαίνεται στη Ρητορική του Αριστοτέλη, και αποτελεί και τη γενεσιουργό αιτία δημιουργίας στην τέχνη. Ολοι μας έχουμε βιώσει έργα τέχνης που μας έχουν συγκινήσει και μας έχουν προκαλέσει αυτό το ξεχωριστό αίσθημα το οποίο σχετίζεται με φόβο και μια ανεπαίσθητη κατάθλιψη, όπως του Bill Viola, του Lucian Freud, ή του Albrecht Dürer και στην 7η τέχνη με την ταινία Ψυχώ του Χίτσκοκ, αλλά και την Αποκάλυψη τώρα του Κόπολα.

Απαντήσεις και προβληματισμοί σε όλα αυτά τα ερωτήματα εμπεριέχονται σε μια καινούργια ενδιαφέρουσα έκδοση, με τίτλο Υπερβαίνοντας τον φόβο, που συμπυκνώνει μια πολυδιάστατη πρωτοβουλία δύο επίμονων θεωρητικών της αρχιτεκτονικής, του αναπληρωτή καθηγητή Παναγιώτη Πάγκαλου του Τμήματος Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, και του Σταύρου Αλιφραγκή, δόκτωρα αρχιτέκτονα μηχανικού. Μία πρωτοβουλία που επαναλαμβάνεται από το 2014, με την ίδια πάντα επιτυχία, με διακριτικό τίτλο citylab, που τελικά έχει καθιερωθεί ως θεσμός και κάθε φορά έχει και ένα διαφορετικό θέμα. Το τελευταίο citylab, αντικείμενο αυτού του τόμου, είχε ως θέμα «Φόβος, Αρχιτεκτονική, Τέχνη», και πραγματοποιήθηκε από 25 έως 28 Σεπτεμβρίου 2019, στις εγκαταστάσεις της ΑΣΚΤ, με τη χρηματοδότηση του ευρωπαϊκού έργου ROCK. Στο συγκεκριμένο τόμο ενσωματώθηκαν όσα στο διάστημα αυτό πραγματοποιήθηκαν. Συγκεκριμένα:

n Επιστημονικό συνέδριο / συμπόσιο με τη συμμετοχή διακεκριμένων προσωπικοτήτων. Είκοσι ένα δοκίμια που παρουσιάστηκαν, από σημαντικούς στοχαστές – επιστήμονες και καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, πολεοδόμοι, διδάκτορες και πανεπιστημιακοί, καθηγητές εγκληματολογίας, ιστορικοί της τέχνης, ψυχαναλυτές, νομικοί, οικονομολόγοι εμπεριέχονται σε αυτό τον τόμο. Μεταξύ αυτών ο Δημήτρης Φατούρος και η Σουζάνα Αντωνακάκη, που δεν είναι πια μαζί μας.

n Εργαστήριο αρχιτεκτονικού και αστικού σχεδιασμού με τη συμμετοχή φοιτητών από όλα τα πανεπιστήμια της επικράτειας και αντικείμενο τον ανασχεδιασμό της πλατείας Βικτωρίας στο κέντρο της Αθήνας.

n Τιμητική εκδήλωση με διεισδυτικά κείμενα εκλεκτών συναδέλφων για τον αρχιτέκτονα, πανεπιστημιακό δάσκαλο και ακαδημαϊκό Αναστάσιο Μ. Κωτσιόπουλο για το αρχιτεκτονικό του έργο, την προσφορά του στη διδασκαλία της Αρχιτεκτονικής, αλλά και την καλλιτεχνική του δράση του και το πλούσιο συγγραφικό του έργο.

n Εκθεση αφιερωμένη στο εικαστικό του έργο.

n Συναυλία του συνθέτη Νίκου Ξυδάκη, με τίτλο Το μέλι των γκρεμών, που έκλεισε τις εργασίες του συμποσίου, και εμπλουτίζει τον τόμο με κείμενό του και παράθεση ποιημάτων του Μίλτου Σαχτούρη.

Ολα αυτά συμπεριλαμβάνονται σε αυτό τον τόμο, που εκδόθηκε με πρωτοβουλία του Πανεπιστήμιου Δυτικής Αττικής και ειδικά του πρύτανη Παναγιώτη Ε. Καλδή.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και ένδεκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία