Σουρεαλισμός και πολιτική ορθότητα

Αν η Μπιενάλε της Βενετίας δεν ήταν η παλαιότερη και σημαντικότερη εικαστική διοργάνωση του κόσμου, η 59η διοργάνωσή της, θα μπορούσε να αποτελεί την ιδανική χρονοκάψουλα της εποχής μας. Το περιεχόμενο της μαζί με τις συνθήκες μέσα από τις οποίες αναδύθηκε μοιάζει με ένα «ζωντανό» εικονογραφημένο βιβλίο του πλανήτη εν έτει 2022 κάνοντας σαφή στροφή: απομακρύνεται από τον επιφανειακό – συχνά με επίφαση πολιτικής διάστασης – και έντονο (αν και όχι ορατό στο ευρύ κοινό) εμπορικό χαρακτήρα που είχε αποκτήσει τα τελευταία τουλάχιστον 15 χρόνια. Επιστρέφει στον πυρήνα της, στην ίδια την τέχνη. Καταγράφει τις τάσεις με ιδιαίτερη έμφαση στη χειροτεχνία (η οποία είχε κάνει την εμφάνισή της ήδη από το 2019) και ξεκάθαρη υποχώρηση της αλλοτινής κυριαρχίας των βίντεο. Και εν τέλει στην κεντρική έκθεση που επιμελήθηκε η καλλιτεχνική διευθύντρια Σεσίλια Αλεμάνι, υπάρχει χώρος για όσα απασχολούν την εποχή μας: τη θέση της γυναίκας, τις οικολογικές ανησυχίες, τα βιονικά ανθρωποειδή, την τεχνολογία, την αποδοχή των ατόμων με ρευστή ταυτότητα φύλου, τη στροφή της προσοχής σε μειονότητες και ιθαγενείς (σπέρματα της οποίας επίσης είχαν εμφανιστεί στην προηγούμενη έκθεση). Ολα αυτά κάτω από μια σουρεαλιστική ομπρέλα, καθώς το θέμα της φετινής Μπιενάλε προερχόταν από ένα παιδικό βιβλίο της παραγνωρισμένης σουρεαλίστριας Λεονάρα Κάρινγκτον «Το γάλα των ονείρων».

Μόνο που η ομπρέλα του σουρεαλισμού είναι εντελώς διάφανη και απλώς συγκεντρώνει όλα όσα η φετινή έκθεση θέλησε να χωρέσει, δημιουργώντας βεβαίως και έναν γλυκόπικρο υπαινιγμό για τον σουρεαλιστικό χαρακτήρα της εποχής μας. Υπάρχουν, ωστόσο, και οι δευτερεύουσες που ρίχνουν τη σκιά τους στη διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος. Και μία από τις μεγαλύτερες εξ αυτών είναι εκείνη της πολιτικής ορθότητας, η οποία, επί παραδείγματι, «επέβαλε» τα βραβεία να δοθούν σε μαύρες ή ιθαγενείς κατά κύριο λόγο γυναίκες, απόδειξη ότι κατά κοινή ομολογία το εθνικό περίπτερο της Βρετανίας δεν διέθετε τα χαρακτηριστικά που θα δικαιολογούσαν την κατάκτηση της κορυφαίας διάκρισης της διοργάνωσης, τον Χρυσό Λέοντα.

Σε κάθε περίπτωση, όσο κι αν η περιήγηση ανάμεσα στα έργα που εκτίθενται στους δύο χώρους της κεντρικής έκθεσης της Μπιενάλε – στην Αρσενάλε και στους Κήπους – δεν κατάφερνε να ξαφνιάσει τον θεατή, καθώς όλα με τον έναν ή τον άλλον τρόπο έμοιαζαν να έχουν ξαναειπωθεί, η απουσία διάθεσης εντυπωσιασμού, παρά και τις υπερμεγέθεις εγκαταστάσεις, ήταν ένα από τα βασικά συστατικά της καλοδουλεμένης διοργάνωσης, που είχε επιπλέον χρόνο προετοιμασίας λόγω της πανδημίας, καθώς μετατέθηκαν τα εγκαίνια κατά έναν χρόνο).

Στα εθνικά περίπτερα

Τα εθνικά περίπτερα δεν κατάφεραν φέτος να κερδίσουν ιδιαιτέρως το φιλότεχνο κοινό. Οι ουρές ωστόσο δεν έλειψαν. Ηταν σταθερές στο ελληνικό περίπτερο – στο οποίο η Λουκία Αλαβάνου συνδέει τον μύθο του Οιδίποδα με τους Ρομά – καθώς λόγω των μέτρων προστασίας και της φύσης του έργου – προβάλλεται μέσω ειδικών γυαλιών εικονικής πραγματικότητας – χρειαζόταν προκράτηση ή μεγάλη αναμονή. Στο ιδιαιτέρως ατμοσφαιρικό ιταλικό, όπου η ροή ήταν ελεγχόμενη, ώστε να απολαύσει ο θεατής την εμπειρία περιπλάνησης σε ένα άδειο εργοστάσιο που κατέληγε – εντός του περιπτέρου – σε μια αποβάθρα. Στο γαλλικό που απέσπασε και εύφημο μνεία, καθώς η μετατροπή του περιπτέρου σε κινηματογραφικό στούντιο με δεκάδες αντικείμενα απαιτούσε επίσης περιορισμένο κοινό στον χώρο. Στο χιλιανό όπου οι επισκέπτες βίωναν την εμπειρία της υγρασίας, με το άρωμα της οποίας ψεκάζονταν στην έξοδο, αλλά και της Ρουμανίας με τα πολυκάναλα βίντεο σχετικά με τη σεξουαλικότητα, ανδρών, γυναικών, ΑμεΑ, και τρανσέξουαλ ατόμων.

Μπλε και κίτρινο χρώμα

Τα αποτελέσματα των γαλλικών εκλογών μπορεί να απασχολούσαν έντονα τα πηγαδάκια, αλλά ξεκάθαρα τα πολιτικά χρώματα της διοργάνωσης ήταν δύο: το μπλε και το κίτρινο που συνθέτουν την ουκρανική σημαία. Αν και κλειστό, το ρωσικό περίπτερο έγινε ουκ ολίγες φορές κατά τις ημέρες προεπισκόπησης της έκθεσης σημείο διαμαρτυρίας ρώσων και ουκρανών καλλιτεχνών κατά της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Την πρώτη ημέρα εμφανίστηκε ο καλλιτέχνης Βλαντίμ Ζαχάροφ που εκπροσώπησε τη Ρωσία το 2013 με πανό στα χέρια υπέρ της Ουκρανίας. Παρά την έντονη αστυνομική παρουσία γύρω από το περίπτερο και ο ουκρανικής καταγωγής ηθοποιός Αλεξέι Γιουντνίκοφ κατάφερε να κάνει τη δική του περφόρμανς φορώντας μαύρη μάσκα από λάτεξ και παλτό έχοντας τοποθετήσει στο σημείο των γεννητικών του οργάνων μάσκα με το πρόσωπο του Βλαντιμίρ Πούτιν. Παρών στην Μπιενάλε – σε περιφερειακή έκθεση που οργάνωσε ο μεγιστάνας και συλλέκτης Βίκτορ Πίντσουκ και μέσω ζωντανής σύνδεσης – και ο ουκρανός πρόεδρος Βλοντομίρ Ζελένσκι που μίλησε για τη δύναμη της τέχνης.

Τα μεγάλα ονόματα

Στην κεντρική έκθεση κυριαρχούν δεκάδες ονόματα καλλιτεχνών, άγνωστα ακόμη και σε όσους γνωρίζουν καλά τη διεθνή εικαστική σκηνή, εφόσον η Σεσίλια Αλεμάνι έχει επιλέξει δημιουργούς ναΐφ, ιθαγενείς, παραγνωρισμένους από την Ιστορία της Τέχνης με τους καταξιωμένους να είναι σαφώς ελάχιστοι. Τα μεγάλα ονόματα φέτος βρίσκονται εκτός διοργάνωσης σε μεγάλες εκθέσεις που έχουν οργανωθεί από άλλους φορείς: ανάμεσά τους ο Ανίς Καπούρ που παρουσιάζει τη νέα δουλειά του με το απόλυτο μαύρο χρώμα του οποίου κατέχει τα δικαιώματα στην Ακαδημία και στο Παλάτσο Μανφρίν, ο Ανσελμ Κίφερ με την εντυπωσιακή ζωγραφική εγκατάσταση του στο Παλάτι των Δόγηδων, ο μετρ της βιντεοτέχνης Μπρους Νάουμαν σε μια χορταστική έκθεση στα παλιά τελωνεία και η Μαρλέν Ντιμά έχει καταλάβει ολόκληρο το Παλάτσο Γκράσι, ενώ ο αιρετικός Γκέοργκ Μπάζελιτς παρουσιάζει πρόσφατους πίνακες του στο Παλάτσο Γκριμάνι μαζί με την αμερικανίδα Μαίρη Γουαδερφόρντ που δείχνει τα ολοκαίνουρια έργα της – καμβάδες με νέον – εμπνευσμένους από τον πίνακα του Τιτσιάνο «Η τιμωρία του Μαρσύα».

Ο Κένταυρος και η ανασκαφή

Στις «ιδιαίτερες» εθνικές συμμετοχές ανήκουν η Ισπανία, με το απολύτως άδειο περίπτερο, στο οποίο έγιναν κάποιες αρχιτεκτονικές «διορθώσεις», το ελβετικό που δεν ήταν προσπελάσιμο αν δεν χρησιμοποιούσες τον φακό του κινητού, ώστε να μην πέσεις πάνω στα ελάχιστα φωτισμένα γλυπτά από φυσικά υλικά, το βραζιλιάνικο όπου οι επισκέπτες καλούνταν να περάσουν μέσα από ένα… αφτί για να το δουν, το δανέζικο με τον απαγχονισμένο Κένταυρο στη μία αίθουσα και τη σύντροφό του στην άλλη εν ώρα τοκετού ή αποβολής. Το γερμανικό, τα θεμέλια του οποίου είχαν ανασκαφεί, ώστε να φανούν τα σημεία επέκτασης που έγιναν από τους Ναζί το 1938 στο βαυαρικό περίπτερο του 1909.