Οι κοινωνίες {LF}του μεγάλου {LF}τρόμου

Ο ουκρανός συγγραφέας Αντρέι Κούρκοφ είναι πολύ γνωστός στο ελληνικό κοινό και πασίγνωστος στο ευρωπαϊκό. Σχεδόν όλα τα έργα του έχουν μεταφραστεί στη Δυτική Ευρώπη, αλλά και στις σλαβικές γλώσσες των χωρών που ανήκαν στη σοβιετική αυτοκρατορία. Στα καθ’ ημάς, από τον Καστανιώτη έχουν μεταφραστεί «Οι πιγκουίνοι δεν πεθαίνουν ποτέ» (μετάφραση Σταυρούλα Αργυροπούλου), «Ο φίλος του μακαρίτη» (μετάφραση Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης), «Ο τελευταίος έρωτας ενός ουκρανού προέδρου» (μετάφραση Σταυρούλα Αργυροπούλου), το παρουσιαζόμενο και από τον Εξάντα «Ο θάνατος ενός αγνώστου» (μετάφραση Αγγελίνα Κοκμάδη). Το ένα καλύτερο από το άλλο. Η απολαυστική γραφή είναι η συσκευασία και η έντονη κοινωνική κριτική το περιεχόμενό τους. Δεν είμαι ο καθ’ ύλην αρμόδιος να κρίνω τεχνικά τη λογοτεχνική τους αξία, παρά μόνο να δηλώσω πως το διάβασμά τους προκαλεί αισθητική απόλαυση. Είμαι όμως σε θέση να κρίνω την τεράστια κοινωνική τους αξία. Ολα τους είναι καθρέφτες μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε μετάβαση από τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό στην κοινωνία της διαφθοράς και της ανελεύθερης διοίκησης, πράγματα από τα οποία πάσχει ο λεγόμενος «μέσος πολίτης». Είναι όμως και δείγματα της βούλησης της κοινωνίας των πολιτών, η οποία πολλές φορές χωρίς καμία παρότρυνση ή καθοδήγηση από τις πολιτικές ελίτ αναζητεί αυθόρμητα το άγιο δισκοπότηρο της αυτόνομης ζωής. Μιας ζωής που δεν θα την κυβερνά ο φόβος όπως γίνεται στα μέρη όπου ζει ο κεντρικός ήρωας, ο Ουκρανός Σεργκέι Σεργκέγιτς.

Αυτός, συνταξιούχος για λόγους υγείας από τη δουλειά του ως επιθεωρητής στα ορυχεία, ζει μόνος με τον μάλλον ρωσόφιλο συμμαθητή του Πάσκα, σ’ ένα εγκαταλελειμμένο από όλους τους κατοίκους του, ένα κατεστραμμένο χωρίς ηλεκτρικό και τηλεόραση εδώ και τρία χρόνια χωριό, το Μάλαγια Σταρογκράντοφκα, το οποίο βρίσκεται στην «γκρίζα ζώνη» ανάμεσα στην Ουκρανία και στη «Λαϊκή Δημοκρατία» (sic) του Ντονέτσκ. Ο,τι βρίσκεται εκεί δεν ανήκει σε κανέναν, αλλά το διεκδικούν δύο (ο κανονικός κάτοχος, η Ουκρανία, και ο εισβολέας, η Ρωσία). Χαμένοι είναι οι ευρισκόμενοι ανάμεσα σε δύο πυρά κάτοικοι των περιοχών. «Η γκρίζα ζώνη δεν επιτίθεται σε κανέναν», όλοι όμως επιτίθενται σ’ αυτήν. Ο Σεργκέι, όπως και ο ήρωας του Σβιαγκίντσεφ στον κινηματογραφικό Λεβιάθαν, αλέθεται από τις μυλόπετρες των διαφορετικών εξουσιών στους τόπους που πηγαίνει για να αφήσει ελεύθερες τις μέλισσες από τα έξι μελίσσια του, οι οποίες λόγω των συνεχών κανονιοβολισμών τρομάζουν και φεύγουν. Δεν μπορούν να ζουν μια σε ειρήνη και μια σε πόλεμο σαν τους ανθρώπους. Οι μέλισσες όμως δεν καταλαβαίνουν από πόλεμο. Αν δεν είχε τις μέλισσες, δεν θα ταξίδευε πουθενά. Αναγκάζεται γι’ αυτές να κάνει ένα μεγάλο ταξίδι από την γκρίζα ζώνη της Ανατολικής Ουκρανίας στην πιο «δυτική» Ζαπορόζια και από εκεί διωγμένος, επειδή τον θεωρούν Ρώσο, πηγαίνει στην Κριμαία, όπου τον αντιμετωπίζουν σαν Ουκρανό.

Ενα επίπεδο ανάγνωσης αυτού του βιβλίου είναι η έκφραση αγάπης προς τη φύση. Ο Σεργκέι πιστεύει πως οι μέλισσες λόγω της φύσης της δουλειάς τους έχουν επιβάλει τον κομμουνισμό στις κυψέλες τους, ενώ τα μυρμήγκια που δεν παράγουν τίποτα, παρά μόνο τάξη και ισότητα, έχουν επιβάλει τον φυσικό σοσιαλισμό. Και οι άνθρωποι; Αυτοί δεν έχουν ούτε τάξη ούτε ισότητα. «Υπάρχουν άνθρωποι χειρότεροι από τις μέλισσες, υπάρχουν άνθρωποι σαν τις μέλισσες. Ανθρωποι, όμως, που να είναι καλύτεροι από τις μέλισσες δεν υπάρχουν, μάλλον» (σ. 308). Ο Σεργκέι έμαθε να ζει μόνος του, να θυμάται πού και πού την αγαπημένη του Σαχτάρ Ντονέτσκ, ανερωτώμενος πού να παίζει τώρα, και να συναναστρέφεται αραιά με έναν ουκρανό νεαρό στρατιώτη, τον Πετρό, που τον επισκέπτεται και του κάνει δώρο μια βόμβα, και συνεχώς με τον Πάσκα. Πιστεύει όμως πως η ερημιά σε βοηθά να καταλάβεις καλύτερα τον εαυτό σου. Γι’ αυτό όταν αναγκάζεται να έρθει σ’ επαφή με άλλους ανθρώπους, λόγω του ταξιδιού του, δύσκολα προσαρμόζεται. Ετσι, παρόλο που στη Ζαπορόζια έχει έναν έρωτα με μια Ουκρανή, την Γκάλια, δεν μένει σ’ αυτά και σ’ αυτήν. Εξάλλου εκεί, θεωρώντας τον ρωσόφιλο, του σπάνε τα τζάμια του αυτοκινήτου του. Και όταν πηγαίνει στην Κριμαία, στον τάταρο φίλο του Αχτιόμ που είχε γνωρίσει σ’ ένα συνέδριο μελισσοκόμων, βιώνει από πρώτο χέρι την αυθαιρεσία και τον αυταρχισμό της ρωσικής διοίκησης και βλέπει την καταπίεση των Τατάρων.

Ο φίλος του έχει απαχθεί και όταν τον φέρνουν νεκρό στο σπίτι, κατηγορούν τον γιο του για κλοπή και τον συλλαμβάνουν. Οι επιλογές του νεαρού Τάταρου και της οικογένειάς του είναι ή να πάει στον στρατό ή στη φυλακή. Ή κάποιος να δωροδοκήσει τις Αρχές για να τον αφήσουν ελεύθερο. Ο Σεργκέι βοηθάει την οικογένεια όσο μπορεί και τελικά στέλνει την κόρη του νεκρού πλέον φίλου του στην Ουκρανία, στην πρώην γυναίκα του, για να σπουδάσει. Πριν απ’ αυτό, σπαρταριστή είναι η είσοδός του στην Κριμαία. Επειδή μπαίνει εκεί με σπασμένα τα τζάμια του αυτοκινήτου του, οι συνοριοφύλακες καλούν «δημοσιογράφους» να του πάρουν συνέντευξη για να φανεί πόσο επιθετικοί ήταν εναντίον του οι Ουκρανοί, μια που για τις συνθήκες τον θεωρούν δικό τους άνθρωπο. Ο Σεργκέι όμως, άμαθος στα πολιτικά παιχνίδια, όταν τον ρωτούν γιατί έρχεται από το Ντονμπάς, αν και δεν έρχεται από εκεί, αλλά από την γκρίζα ζώνη, απαντά πως οι μέλισσες δεν μπορούν να πετούν εκεί όπου από τη μια σε πυροβολούν οι Ουκρανοί και από την άλλη οι Ρώσοι. Με το άκουσμα της λέξης «Ρώσοι», οι «δημοσιογράφοι» τον διακόπτουν και του ζητούν να επαναλάβει αυτό για τους πυροβολισμούς, χωρίς να αναφέρει τους Ρώσους. Αυτός τότε αναφέρεται στους Ουκρανούς και στους «αυτονομιστές». Ούτε αυτό άρεσε και τελικά πήραν μόνο πλάνα από το κατεστραμμένο αυτοκίνητο.

Λένιν και Σεφτσένκο

Ενδεικτικό της μαστοριάς του συγγραφέα είναι το περιστατικό μέσα από το οποίο λέει τα πάντα για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της πολύπαθης Ουκρανίας. Ο Σεργκέγιτς ζει στην οδό Λένιν και ο «φίλος – εχθρός» του Πάσκα στην οδό που έχει το όνομα του μεγάλου ουκρανού ποιητή Ταράς Σεφτσένκο. Μια μέρα ο Σεργκέι αποφασίζει να αφαιρέσει τις πινακίδες του Λένιν από τον δρόμο του και να κολλήσει αυτές του Σεφτσένκο. Ενώ αυτές του Λένιν τις κολλά στον δρόμο του «ρωσόφιλου» Πάσκα. Στις μέλισσές του λέει πως στο εξής θα ζουν στην οδό Σεφτσένκο. Στην οδό της ποίησης και όχι της πολιτικής. Σε καμία περίπτωση όμως δεν μπορούμε να κατατάξουμε τον Κούρκοφ σ’ εκείνους που απεχθάνονται την πολιτική γενικά. Απεχθάνονται εκείνη την πολιτική που καταπιέζει τους ανθρώπους, εκείνη την πολιτική που αντί βιοτικού επιπέδου και ελπίδων «προσφέρει» φόβο. Ο φόβος από την εξουσία είναι το κυρίαρχο συναίσθημα που βγαίνει από την ανημποριά των αδύναμων ανθρώπων μπροστά στην αυθαιρεσία της. Ακόμη και ένα μελίσσι τού παίρνουν για να δουν δήθεν αν οι μέλισσές του είναι υγιείς. Και όταν του το επιστρέφουν ο Σεργκέι τις βλέπει γκρίζες.

Η λογοτεχνία του Ουκρανού Κούρκοφ, που και αυτός σαν τον ήρωά του αντιμετωπίζει την εχθρότητα τόσο του πουτινικού συστήματος (μετά την εισβολή ζει ως φυγάς μέσα στη χώρα του) όσο και των ουκρανών συμπατριωτών του επειδή γράφει στα ρωσικά, και των σύγχρονών του ρώσων συγγραφέων που περιγράφουν τη μετασοβιετική κοινωνία, όπως ο θαυμάσιος Βλαντίμιρ Μακάνιν του «Αντεργκράουντ ή ένας ήρωας του καιρού μας» (μετάφραση Αλεξάνδρα Ιωαννίδου) και του «Μυθιστορήματος του Κλιουτσαριόφ» (μετάφραση Αλεξάνδρα Ιωαννίδου), ο Βίκτορ Πελέβιν του υπερρεαλιστικού «Η ζωή των εντόμων» (μετάφραση Σταυρούλα Αργυροπούλου) και του αποκαλυπτικού για τη ρωσική μετασοβιετική νεολαία «Generation Π» (μετάφραση Αλεξάνδρα Ιωαννίδου), όλα από τον Καστανιώτη, δείχνει πως οι ιδέες ήταν πάντα όπλα κατά των δικτατοριών, όπως αυτή του Πούτιν.

Η μετάφραση του Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη διεισδύει τόσο βαθιά στη γραφή του συγγραφέα, όσο βαθιές, διεισδυτικές και πολύτιμες είναι και οι γνώσεις του για τη ρωσική και την ουκρανική μετασοβιετική πραγματικότητα. Το αποδεικνύει και με το Επίμετρό του.

{1BSYG}Αντρέι Κούρκοφ {1BSYG}{CR}{2BTIT}Γκρίζες μέλισσες {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Δημήτρης {LF}Β. Τριανταφυλλίδης {CR}Καστανιώτη, 2022, {LF}σ. 425{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ