Ο Καζαντζάκης αποκτά {LF}το «Γλωσσάρι» του

Η μεγαλύτερη δυσκολία που από παλιά αντιμετώπιζε, και αντιμετωπίζει πολύ περισσότερο στις μέρες μας, ο Έλληνας και ο ελληνομαθής αναγνώστης των έργων του Νίκου Καζαντζάκη αφορά την ιδιαιτερότητα της γλώσσας του, την κατανόηση των νεολογισμών και των διαλεκτικών στοιχείων. Άλλα από τα διαλεκτικά στοιχεία προέρχονται από την πατρίδα του, την Κρήτη, και άλλα έχουν συγκεντρωθεί από κάθε περιοχή της Ελλάδας· όσο για τους άφθονους νεολογισμούς, είναι ενίοτε δύσκολο να τους διακρίνει κανείς από υπαρκτές λέξεις. O λεξιλογικός πλούτος των έργων του Καζαντζάκη από τη μία συνιστά έναν ανεκτίμητο γλωσσικό και γλωσσολογικό θησαυρό και από την άλλη λειτουργεί ως εμπόδιο στην κατανόηση του περιεχομένου. Μόνο στην περίπτωση του μυθιστορήματος «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» μέτρησα γύρω στις εκατόν πενήντα λέξεις και φράσεις, οι οποίες είναι ακατανόητες ή έστω δυσνόητες για τον μέσο σημερινό αναγνώστη, ενώ αρκετές από αυτές είναι ακατανόητες ή δυσνόητες ακόμη και για αναγνώστες ανώτερης μόρφωσης.

Το «Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη» (Ηράκλειο 2022: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), που εκπόνησε ο Βασίλειος Γεώργας, φιλοδοξεί να διευκολύνει τη γλωσσική επικοινωνία ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη. Επιπλέον είναι βέβαιο ότι θα αποτελέσει πολύτιμο βοήθημα για τους μεταφραστές του Καζαντζάκη, Έλληνες και ξένους, δεδομένου ότι από τους Νεοέλληνες πεζογράφους εκείνος υπερβαίνει κάθε άλλον σε διεθνή απήχηση και ακτινοβολία, ενώ συνεχίζουν να εκπονούνται μεταφράσεις των έργων του σε πλήθος γλώσσες. Θυμάμαι ακόμη όσα μου έγραψε προ ετών ένας από τους πιο έγκριτους ξένους μελετητές του Καζαντζάκη, ότι δηλαδή, την εποχή που μετέφραζε στην αγγλική ένα από τα γνωστότερα μυθιστορήματά του, χρειάστηκε να προστρέξει στη βοήθεια αρκετών Ελλήνων ομοτέχνων του, προκειμένου να επιλύσει τις πολλές και ποικίλες ερμηνευτικές απορίες του. Άλλοι πάλι μεταφραστές του Καζαντζάκη εξομολογούνται ότι έκαναν τις δικές τους μεταφράσεις αξιοποιώντας την έμμεση αλλά επισφαλή βοήθεια που τους πρόσφεραν οι υφιστάμενες ξενόγλωσσες μεταφράσεις έργων του ή προστρέχοντας ακόμη και στο διαδίκτυο. Ελπίζω ότι το «Γλωσσάρι» θα αποτελέσει εφαλτήριο για την προώθηση της λεξικογραφικής έρευνας γύρω από το έργο του Καζαντζάκη. Αυτό θα οδηγήσει στον εμπλουτισμό και τη βελτίωση των πληροφοριών που παρέχει, αφού η κυκλοφορία του «Γλωσσαρίου» και σε ηλεκτρονική μορφή θα επιτρέπει την περιοδική ενημέρωσή του. Στο σημείο αυτό οφείλω να υπενθυμίσω ότι, από τη φύση του, ένα «Γλωσσάρι» δεν διαθέτει την πληρότητα ενός λεξικού αλλά είναι ο καρπός των υποκειμενικών λεξιλογικών επιλογών, στις οποίες προβαίνει κατά την κρίση του ο συντάκτης του. Τέλος, εκτιμώ ότι η άρτια μορφή του αποτελεί γενικότερα σημαντική συμβολή στη νεοελληνική λεξικογραφία και εύχομαι να λειτουργήσει ως κίνητρο για την κατάρτιση ανάλογων γλωσσαρίων σε έργα Νεοελλήνων συγγραφέων, που είτε ελλείπουν είτε είναι υποτυπώδη.

Τα δύο παλαιότερα γλωσσάρια στο έργο του Καζαντζάκη αφορούν μόνο την «Οδύσ(σ)εια», είναι δυσεύρετα, στοιχειώδη ή δεν συντονίζονται πλήρως με την τελική εκδοτική βούληση του ποιητή. Πρώτο από αυτά είναι τo ερμηνευτικό λεξιλόγιο χιλίων πεντακοσίων περίπου δυσνόητων λέξεων, που ο Καζαντζάκης προσάρτησε στην πρώτη έκδοση του έργου το 1938. Υπάρχει επίσης το λεξιλόγιο που κατάρτισε ο Παντελής Πρεβελάκης, το οποίο όμως βασίστηκε σε χειρόγραφο της «Οδύσ(σ)ειας» του 1932, με αποτέλεσμα πολλές λέξεις από αυτές που συνέλεξε να μην εμφανίζονται στην έκδοση του 1938.

Το «Γλωσσάρι» και τα ειδικά λεξιλόγια στον Καζαντζάκη

Όταν αναφερόμουν στην «προώθηση της λεξικογραφικής έρευνας γύρω από το έργο του Καζαντζάκη», εννοούσα κάτι πιο αξιόπιστο από τα δύο πρόσφατα εγχειρήματα κατάρτισης ειδικών λεξιλογίων σε έργα του. Και τα δύο προκαλούν την ίδια απορία: πώς είναι δυνατόν οι συντάκτες τους να μην έχουν ελέγξει στοιχειωδώς το υλικό τους ούτε κατά τη φάση της συλλογής ούτε κατά τη φάση της επεξεργασίας του; Ευτυχώς, ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα έχει πλέον τη δυνατότητα να προσφεύγει στο «Γλωσσάρι», για να διαπιστώσει την ακρίβεια των στοιχείων που παρέχουν τα εν λόγω ειδικά λεξιλόγια.

Το πρώτο από αυτά είναι το «Σώμα αθησαύριστων λέξεων της Οδύσειας», που έχει προσαρτηθεί ως Παράρτημα ΙΙ στην πραγματεία του Νίκου Μαθιουδάκη «Η Οδύσ[σ]εια των λέξεων. Νεολογικά αθησαύριστα στο έπος του Νίκου Καζαντζάκη», Αθήνα 2020: Κάπα Εκδοτική. Σε δειγματοληπτικό έλεγχο του 5% των 5415 «αθησαύριστων» λέξεων εντόπισα περί τις τριάντα λανθασμένες καταγραφές. Παραθέτω τέσσερα κραυγαλέα παραδείγματα: ο αόριστος «ανελίχτη» (=«απλώθηκε», του ρήματος «ανελίγουμαι») καταχωρίζεται ως ουσιαστικό «ανέλιχτος»· η προστακτική «αποχέρα με» (= «δώσε μου στο χέρι», «δώρισέ μου», του ρήματος «αποχερώ») καταγράφεται ως ουσιαστικό «αποχέρα»͓· το ουσιαστικό «κριάς» (= «κρέας») ταξινομείται ως «κριάτο»· και το ρήμα «λαχπατά» (= «ποδοπατά», «πατάει σταφύλια») εκλαμβάνεται ως επίρρημα.

Αν ο έλεγχος ενός ελάχιστου δείγματος αποκάλυψε ότι τα «Νεολογικά αθησαύριστα» χαρακτηρίζει εκτεταμένη προχειρότητα και συνεπώς έλλειψη αξιοπιστίας, μόνον το επίθετο «φρικαλέα» μου έρχεται στον νου για την εικόνα που αναδύεται από τη διδακτορική διατριβή με θέμα τις «Νεόπλαστες σύνθετες λέξεις στα μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη», που εγκρίθηκε το 2021 από ιστορικό ελληνικό πανεπιστήμιο. Ιδού μερικά παραδείγματα: το ρήμα «στυλοματιάζω» (= «προσηλώνω το βλέμμα μου») γίνεται «σκυλοματιάζω», δηλαδή «ματιάζω σαν σκύλος»· το επίθετο «γεραπετρίτικος» (= «από την Ιεράπετρα») ερμηνεύεται ως «αυτός που είναι από γερή πέτρα»· το επίθετο «εφταξούσιος» (= «αυτεξούσιος») αποδίδεται ως «αυτός που έχει εφτά εξουσίες»· το επίθετο «θνησκογεννημένος» (= «θνησιγενής») μεταμορφώνεται σε «θρησκογεννημένος», δηλαδή «γεννημένος θρήσκος»· το επίθετο «πρωτόβαρτος» (= «πρωτοφορεμένος») εξηγείται ως «πρώτος “βαρβάτος”, δηλ. εύρωστος, στιβαρός, νταβραντισμένος, μη ευνουχισμένος»· ο «φυρόμυαλος» (= «αυτός που έχει χάσει το μυαλό του») γίνεται «φορόμυαλος», δηλαδή «αυτός που έχει το μυαλό του στους φόρους»· το ρήμα «ψιμογελώ» (= «χαμογελώ ελαφρά») ερμηνεύεται ως «”ψιμυθιώ”, δηλ. ζωγραφίζω, αλείφω, φτιασιδώνω, μακιγιάρω το πρόσωπο, και γελώ»· «Πιτσόκωλος» (προσωνύμιο) είναι «αυτός που έχει κώλο σαν πίτσα»· «κατσοπούρναρο» (= «θαμνώδης πρίνος») σημαίνει «πουρνάρι για “κατσιά”, δηλ. γατιά»· το «ρασόμαλλο» (= «επεξεργασμένο παχύ μαλλί») είναι «μαλλί από ράσο»· όλα τα σύνθετα με το επίθετο «ρούσος» (= «κοκκινωπός») συνδέονται με τους «Ρώσους»: «ρουσομάλλικος» = «αυτός που έχει μαλλιά σαν Ρώσου», ρουσόξανθος = «ξανθός σαν Ρώσος», ρουσοκοκκινίζω = «κοκκινίζω σαν Ρώσος».

Το «Γλωσσάρι» και η (επαν)έκδοση των έργων του Καζαντζάκη

Ένα μεγάλο πλεονέκτημα του «Γλωσσαρίου», που το διαφοροποιεί από τα συνήθη γλωσσάρια, είναι ότι το κάθε λήμμα, εκτός από το ερμήνευμα ή τα ερμηνεύματα, περιλαμβάνει παραδείγματα. Τα παραδείγματα δεν περιορίζονται σε μια φράση αλλά εκτείνονται σε ένα νοηματικό σύνολο, και επιπλέον καλύπτουν όχι μόνο την κύρια αλλά και τις επιμέρους σημασίες.

Η παράθεση παραδειγμάτων προϋποθέτει παραπομπή σε μια συγκεκριμένη έκδοση. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν σύγχρονες, έγκυρες εκδόσεις των έργων του Καζαντζάκη. Κατ’ ανάγκην, λοιπόν, η κατάρτιση του «Γλωσσαρίου» βασίστηκε κυρίως στις παλαιές εκδόσεις του Εμμανουήλ Κάσδαγλη, που εκπονήθηκαν τη δεκαετία του 1950 και του 1960· άλλες εκδόσεις αξιοποιήθηκαν μόνον όπου ήταν αναγκαίο. Η φιλολογική επάρκεια του Κάσδαγλη δεν αμφισβητείται, ενώ οι εκδόσεις του τελούσαν υπό την επίβλεψη του Παντελή Πρεβελάκη και έχαιραν της εμπιστοσύνης του ίδιου του Καζαντζάκη.

Φυσικά, είναι πλέον απαραίτητη η επανέκδοση των έργων του Καζαντζάκη και επίσης αποτελεί επιτακτική ανάγκη ο υπομνηματισμός τους, ώστε να διευκολυνθεί ο σύγχρονος αναγνώστης στην καλύτερη κατανόηση του περιεχομένου τους. Δυστυχώς μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει καμιά σοβαρή προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση. Το 2013 οι «Εκδόσεις Καζαντζάκη» ξεκίνησαν τη «Νέα Αναθεωρημένη Σύγχρονη Έκδοση» των Απάντων του συγγραφέα, σε επιμέλεια του Νίκου Μαθιουδάκη. Σε σχετική βιβλιοκρισία μου («Η νέα έκδοση των έργων του Νίκου Καζαντζάκη», “Athens Review of Books”, τχ. 76, Σεπτέμβριος 2016), υπογράμμισα τις σοβαρές αδυναμίες του εγχειρήματος, επισημαίνοντας, μεταξύ πολλών άλλων, τα εξής: «Οι παρεμβάσεις του τωρινού επιμελητή φόρτωσαν το κείμενο του Κάσδαγλη με νέες τυπογραφικές αβλεψίες, όπως παρατονισμούς και μεταθέσεις τόνων, εκπτώσεις τόνων και σημείων στίξης, παραλείψεις λέξεων κ. ά., και κυρίως με σοβαρότατες αστοχίες και λάθη που υπονομεύουν την εγκυρότητα της έκδοσης και δημιουργούν εύλογες ανησυχίες για την επάρκεια της επιμέλειας. Υπάρχουν λάθη που δύσκολα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν αβλεψίες αλλά υποδηλώνουν έλλειψη φιλολογικής κατάρτισης και ανεπαρκή γνώση της ελληνικής γλώσσας».

Πρόσφατα αναγγέλθηκε ότι οι «Εκδόσεις Διόπτρα» εξασφάλισαν τα δικαιώματα έκδοσης του συνόλου του έργου του Καζαντζάκη -τα οποία βέβαια λήγουν το 2027. Μεταξύ των άλλων, προβλέπεται και η επανέκδοση των έργων του αλλά δεν ανακοινώθηκε τίποτα το συγκεκριμένο. Η έγκυρη επανέκδοση του έργου του Καζαντζάκη και ο αξιόπιστος υπομνηματισμός του, καθώς και η έκδοση έργων που δεν έχουν δει ακόμη το φως της δημοσιότητας, δεν είναι κάτι που μπορεί να αναλάβει ένα άτομο ή έστω μια ομάδα ατόμων χωρίς ειδικά προσόντα και εμπειρία. Απαιτούν κεντρικό σχεδιασμό και κρίσιμες αποφάσεις, και συνεπώς πρέπει να αναζητηθεί ένας πεπειραμένος εκδότης-συντονιστής και ένα έμπειρο επιτελείο, όπως συνέβη π.χ. με τη νέα φιλολογική έκδοση των «Απάντων» του Κωστή Παλαμά. Το έργο έχει αναλάβει 21μελής εκδοτική ομάδα αποτελούμενη από Νεοελληνιστές Καθηγητές ΑΕΙ, ερευνητές και συγγραφείς υπό τη γενική επιμέλεια και τον συντονισμό του Ομότιμου Καθηγητή Κ. Γ. Κασίνη. Το έργο του Νίκου Καζαντζάκη αξίζει τουλάχιστον ανάλογη μεταχείριση. Αν κάποτε πραγματοποιηθεί αυτή η αξιόπιστη επανέκδοση των έργων του Καζαντζάκη, οι παραπομπές του «Γλωσσαρίου» θα προσαρμοστούν ανάλογα, χάρη στην ηλεκτρονική έκδοσή του.

Ο συντάκτης του «Γλωσσαρίου»

Κλείνοντας δεν θα μπορούσα να μην αναφερθώ στον συντάκτη του «Γλωσσαρίου». Ο Βασίλειος Γεώργας είναι απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ. Η εκκίνηση της θητείας του ως λεξικογράφου έγινε υπό την εποπτεία του καθηγητή Εμμανουήλ Κριαρά. Στο διάστημα 1985-1988 συνεργάστηκε με τον Κριαρά στο Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών ως συντάκτης στο «Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας 1100 – 1669» και κατά την περίοδο 1987-1991 στο «Νέο Ελληνικό Λεξικό. Λεξικό της Σύγχρονης Ελληνικής Δημοτικής Γλώσσας» (Αθήνα 1995: Εκδοτική Αθηνών). Αξίζει να τονιστεί ιδιαίτερα ότι ο Γεώργας εκπόνησε το «Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη», έργο φιλόδοξο και πολύμοχθο έκτασης περίπου χιλίων σελίδων, ενώ υπηρετούσε και συνεχίζει να υπηρετεί ως καθηγητής σε Γυμνάσιο της ακριτικής Λέσβου. Έχει επίσης καταρτίσει γλωσσάρια (προς το παρόν αδημοσίευτα) στο λογοτεχνικό έργο του Κωστή Παλαμά, του Στράτη Μυριβήλη και του Αργύρη Εφταλιώτη.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

{1BSYG}Βασίλειος Α. Γεώργας{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γλωσσάρι στο έργο {LF}του Νίκου Καζαντζάκη {2BTIT}{CR}{3BEKD}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2022{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 23 ευρ{4BTIM}ώ