Αντον Τσέχωφ (Α΄)

Ο Αντον Τσέχωφ είναι ένας από τους λίγους ευρωπαίους δημιουργούς που γαλούχησε το νεοελληνικό θέατρο και επηρέασε και τους συγγραφείς μας, κυρίως μετά τον πόλεμο και χάρις στον Κάρολο Κουν που εισήγαγε στην υποκριτική του ελληνικού μια μη ακαδημαϊκή και γερμανική παράδοση ερμηνείας.

Το 1976, στο Θέατρο ΣΑΤΙΡΑΣ, ο Κώστας Μπάκας, μαθητής του Κουν, σκηνοθέτησε, με βασικό πρωταγωνιστή τον Γιώργο Μιχαλακόπουλο και μαζί του πολύ αξιόλογους ηθοποιούς, τέσσερα μονόπρακτα του Τσέχωφ («Αίτηση γάμου», «Η Αρκούδα», «Οι  βλαβερές συνέπειες του καπνού», «Η επέτειος»). Εγραφα τότε στην κριτική μου: «Τα τέσσερα μονόπρακτα, με τον γενικό τίτλο που δεν προδίδει τη θεματογραφία, αλλά περιορίζει τους στόχους του ποιητή, έχουν όλα τα μοτίβα και δυνάμει όλες τις καταστάσεις που θα συναντήσει κανείς στα μεγάλα θέματα του Τσέχωφ. Με λίγη προσοχή τα εντοπίζει ο υποψιασμένος. Θα έλεγα ότι η πυκνότητα της γραφής εδώ, που λίγο ακόμη και θα έφτανε στην έκρηξη του δραματικού πυρήνα, είναι αποτελεσματικότερη, γιατί είναι δραστικότερη από τη διαθεσιμότητα που ενυπάρχει στα μεγάλα έργα, όπου η έκρηξη δηλώνεται, είτε μηχανικά (αυτοκτονίες ή απόπειρες), είτε μετατίθεται έξω από τον δραματικό χρόνο. Στα μονόπρακτα έχουμε ωρολογιακές βόμβες, στα μεγάλα έργα πυρηνικές αλυσιδωτές αντιδράσεις ή πυροδοτήσεις με φυτίλι, όπου ο θεατής βλέπει το αργό προχώρημα της σπίθας, αλλά η έκρηξη γίνεται πέρα από το θεατρικό ορίζοντα».

«ΠΛΑΤΟΝΩΦ». Το 1980, και πάλι ο Κώστας Μπάκας στο Εθνικό Θέατρο, μας χάρισε μια διασκευή του Ζαν Βιλάρ του πρωτόλειου του ρώσου συγγραφέα με τον τίτλο «Πλατόνωφ». Σημείωνα στην κριτική μου εκείνη την εποχή: «Ο ενημερωμένος θεατής στην ιστορία του ρωσικού θεάτρου δεν είναι δυνατόν να μην αντιληφθεί τις οφειλές του Τσέχωφ τους προγενέστερους μαστόρους της θεατρικής συντεχνίας. Οταν γράφει το έργο, φοιτητής ακόμη της Ιατρικής, 20 χρόνων, δεν έχουν περάσει ούτε οκτώ χρόνια από τις πρεμιέρες του “Δάσους” του Οστρόφσκι και του “Ενας μήνας στην εξοχή” του Τουργκένιεφ. Ο νεαρός Τσέχωφ μαθαίνει το θέατρο, βλέποντας αυτά τα έργα που ακόμη παίζονται και ξαναπαίζονται στις μέρες του. Είναι τόση η συγγένεια των δύο έργων με τον “Πλατόνωφ” στην τεχνική, την ατμόσφαιρα και τη θερμοκρασία που θα καταντούσε σκανδαλώδης, αν δεν υπήρχε ήδη δυνάμει στον νέο συγγραφέα η σπίθα της ιδιοφυΐας του, ώστε να αποφευχθεί η μίμηση και να μιλάμε τελικά για αλληλεγγύη. Εξάλλου η φόρμα, οι τάσεις και τα υλικά έχουν από χρόνια δοκιμαστεί από τον Γκόγκολ και ιδιαίτερα από τον Γκριμπογιέντωφ. Το αριστούργημα του τελευταίου, “Συμφορά από το πολύ μυαλό”, διαμόρφωσε μια για πάντα, οριστικά, τον ήρωα που θα τον δει κανείς να αναδιπλώνεται στα έργα μιας ολόκληρης πεντηκονταετίας. Πράγματι, ο Τσάτσκι του Γκριμπογιέντωφ είναι πρότυπο για τον Χλεστακώφ του “Επιθεωρητή”, τους ήρωες του Οστρόφσκι, του Αντρέγιεφ, του Πούσκιν, του Τσέχωφ (Πλατόνωφ, Κόστια, Αστρώφ, Αντρέι), του Γκόρκι, ακόμα και για τον Μίσκιν του Ντοστογιέφσκι. Ο Τσάτσκι, όμως, είναι η ρωσική εκδοχή του ρομαντικού Διαφωτισμού, όπως αυτός διαμορφώθηκε στο θέατρο από τον Σαίξπηρ – κοντολογίς, ο Τσάτσκι και οι θεατρικοί του επίγονοι είναι ένα κράμα Αμλέτου και Δον Κάρλος. Είναι τα πρόσωπα που μέσα στη δοσμένη κοινωνία της τσαρικής Ρωσίας εισβάλλουν και προκαλούν το σκάνδαλο, την αναστατώνουν, άλλοτε απλώς την ανακατώνουν, αλλά δεν τολμούν, επειδή και τα ίδια αμφιβάλλουν, ούτε να την ανατρέψουν, ούτε να προχωρήσουν ένα βήμα μπροστά.

ΑΝΤΙ-ΗΡΩΑΣ. Ο Πλατόνωφ είναι μια τυπικότατη μορφή αυτής της κατηγορίας του αντι-ήρωα, όπως εξάλλου όλοι οι χαρακτήρες του Τσέχωφ. Αβέβαιος, ανασφαλής, κοινωνικά ανισόρροπος, κυνικός και συνάμα γελοίος, παλεύει να βρει τον εαυτό του και εξαντλείται στην επιφάνεια. Από την άλλη, οξυδερκής, έχει τη συναίσθηση πως η αλλαγή, η ανατροπή, το σκάνδαλο, η πρόκληση δεν είναι, ούτε μπορεί να είναι ατομική υπόθεση, ούτε πάλι τα ηθικά πλέγματα είναι δυνατόν να συντριβούν, αν συντριβεί το ερωτικό πλέγμα, που δεν είναι το αίτιο, αλλά το αποτέλεσμα μιας σειράς πρωτογενών εμπλοκών. Ο Πλατόνωφ σχεδιάζει με τη λογική του το μεγάλο σκάνδαλο και εκείνο έρχεται με τη μορφή της ερωτικής βουλιμίας. Αντί η αηδία του να τον κάνει θύτη, γίνεται θύμα μιας αστείας παρεξήγησης. Μιλώντας στις ψυχές για να τις ταρακουνήσει, προκαλεί τα στερημένα ερωτικά σώματα. Αυτός ο εξευτελισμός τον αναγκάζει να ξεσκεπάσει το πρόσωπό του, να δείξει την κενότητά του και να πεθάνει ηλίθια σαν φοβισμένο ζώο. Γύρω του η ζωή συνεχίζεται με τις μικροαπάτες, τους συναισθηματισμούς της, τη μιζέρια της, τον απωθημένο ερωτισμό της. Η Σάσα τολμάει να πάει πιο πέρα, αλλά την εμποδίζουν. Μόνο ο μουζίκος, ο “κτηνώδης”, ο ενστικτώδης Οσίπ έχει το κουράγιο να κρεμαστεί. Είναι ο μόνος άνθρωπος σε όλο το έργο. Κανένα πρόσωπο του Τσέχωφ, σε αυτή την τραγική φάρσα δεν ξέρει τι θέλει, έξω από τον Οσίπ και τον εβραίο έμπορο. Ο ένας έχει συνέπεια, ο άλλος λεφτά που ξέρει να τα πολλαπλασιάζει. Ανάμεσα σ’ αυτούς τους δύο θα δοθεί η μάχη στο μέλλον. Οι υπόλοιποι είναι χαμένοι. Το έργο είναι μια σοφή κωδικοποίηση του ρωσικού θεάτρου ως τη μέρα που γράφτηκε και ταυτόχρονα περιέχει όλα τα μοτίβα της τσεχωφικής πινακοθήκης που θα ακολουθήσει στα επόμενα είκοσι χρόνια. Ας σπεύσουν οι νέοι συγγραφείς να μελετήσουν πώς ο γιατρός Τριλιέτσκι αναπτύσσεται ως γιατρός Ντορν στον “Γλάρο”, γιατρός Αστρώφ στον “Θείο Βάνια” και γιατρός Τσεμπουτίκιν στις “Τρεις Αδελφές”. Οι χαρακτήρες σε όλο το έργο του Τσέχωφ είναι οι ίδιοι, οι καταστάσεις παραπλήσιες, μόνο που, όσο ωριμάζει ο ποιητής, οι καταστάσεις απλοποιούνται και οι χαρακτήρες βαθαίνουν. Ο “Πλατόνωφ” είναι τραγική φάρσα, δηλαδή το δυσκολότερο είδος θεάτρου. Απαιτεί ένα γοργό, ανάλαφρο σκηνικό παίξιμο με απότομες συγκοπές. Κάτι σαν την εισαγωγή του “Ντον Τζιοβάνι” του Μότσαρτ. Η μεγάλη φάρσα είναι πάντα τραγική, γι’ αυτό σ’ αυτό το θέατρο πρυτανεύει η φαρσική τεχνική, το κωμικό στοιχείο και ο τόνος. Και πίσω και μέσα από τις ρωγμές ξεπηδάει η απελπισία. Κάτι σαν τον “Δον Ζουάν” του Μολιέρου. Ο “Πλατόνωφ” χρειάζεται μια μπρούτα τεχνική, ρυθμούς σίγουρους, σαφήνεια στα σχήματα και νευρικό σχέδιο στην όλη σύλληψη. Κάτι σαν αυτό που αριστουργηματικά πέτυχε ο Μπέργκμαν στα “Χαμόγελα καλοκαιριάτικης νύχτας” και ιδιαίτερα στο “Κριθαράκι στο μάτι”, ταινία με ανάλογο θέμα με τον “Πλατόνωφ”»