Γύρω από το κύρος ενός θεσμού

Με άρθρο του στην εφημερίδα «Καθημερινή» (10-04-22), που τιτλοφορείται «Μια ιστορία πολιτισμικής εσωστρέφειας» ο καθηγητής Παύλος Καλλιγάς δημοσιοποίησε την παραίτησή του από τη θέση του Προέδρου της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης. Ως κύριο λόγο επικαλέστηκε την «εκκωφαντική σιωπή» του ΥΠΠΟΑ σε επανειλημμένες εισηγήσεις της Επιτροπής προς την ηγεσία του, να της επιτραπεί να βραβεύει και μεταφράσεις από τη λατινική γραμματεία. Για να τεκμηριώσει το βάσιμο των εν λόγω εισηγήσεων, ο κ. Καλλιγάς εξήρε στο άρθρο του τη διαχρονική σημασία της λατινικής γραμματείας.

Η ενότητα της ελληνορωμαϊκής παιδείας

Δεν θα μπορούσα παρά να συμφωνήσω απολύτως με τον κ. Καλλιγά όσον αφορά τη σπουδαιότητα της λατινικής γραμματείας, επιμένοντας ειδικότερα στην ενότητα της ελληνορωμαϊκής παιδείας, η οποία θα επέβαλλε την άμεση και άνευ αντιρρήσεων αποδοχή των σχετικών εισηγήσεων της Επιτροπής. Δυστυχώς, όμως, στη χώρα μας είναι διάχυτη η παρανόηση ότι η λατινική παιδεία αποτελεί αντικείμενο αυτόνομο και κυρίως ξένο προς τον ελληνισμό, ενώ στην πραγματικότητα συγκροτεί, μαζί με την αρχαιοελληνική παιδεία, το διφυές αλλά ενιαίο αντικείμενο της κλασικής παιδείας. Και αυτό γιατί η Ρώμη συνέχισε, στη δική της γλώσσα και με τον δικό της τρόπο, θεμελιώδεις εκφάνσεις του αρχαιοελληνικού πνευματικού πολιτισμού. Ειδικότερα, η λατινική γραμματεία ανέπτυξε συνεχή διάλογο με την αρχαιοελληνική γραμματεία από τον Όμηρο μέχρι και τα αυτοκρατορικά χρόνια, υπήρξε διαμεσολαβητής της στη Δύση κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, και, από την εποχή της Αναγέννησης και εξής, συλλειτούργησε μαζί της σε μια σχέση άλλοτε τυπικής και άλλοτε ουσιαστικής συμπόρευσης.

Η «συνάντηση» του ελληνικού με τον ρωμαϊκό κόσμο συντελέστηκε κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, πέρασε από διάφορες φάσεις και εξελίχθηκε σταδιακά από σχέση έντασης σε σχέση συνύπαρξης και τελικά σε σχέση συμπόρευσης. Η συνάντηση ξεκίνησε κυρίως με την επέκταση της Ρώμης στη Νότια Ιταλία και Σικελία και συνεχίστηκε με την εξάπλωση της κυριαρχίας της αρχικά στη δυτική και αργότερα στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου. Ας σημειωθεί ότι τη σημαντικότερη αφήγηση για την επέκταση της Ρώμης στη Μεσόγειο συνέθεσε ένας Έλληνας ιστορικός, ο Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης, ο οποίος μεταφέρθηκε ως όμηρος στη Ρώμη μετά τη μάχη της Πύδνας (168 π. Χ.), εντάχθηκε στον λεγόμενο κύκλο των Σκιπιώνων και επηρέασε δραστικά την εξέλιξη της ρωμαϊκής ιστοριογραφίας. Πρόκειται για την κυριολεξία της πασίγνωστης ρήσης του Ορατίου «Graecia capta ferum victorem cepit et artes / intulit agresti Latio» («Επιστολές» 2,1,156-157). Κάτι ανάλογο συνέβη και με τον «πατέρα» της λατινικής λογοτεχνίας Λίβιο Ανδρόνικο, Έλληνα αιχμάλωτο από τον Τάραντα και μετέπειτα απελεύθερο.

Η εχθρότητα προς τη λατινική παιδεία στην Ελλάδα και η συνακόλουθη διάσπαση της ενότητας της κλασικής παιδείας έχουν αποδοθεί σε ιστορικούς λόγους που δεν θα επαναλάβω εδώ -συνεπικουρούντος και του γεγονότος ότι ειδικά κατά τη Μέση Βυζαντινή Περίοδο η γνώση της λατινικής γλώσσας και γραμματείας συρρικνώθηκε μέχρις εξαφανίσεως.

Μια ανεπίτρεπτη βράβευση

Στο άρθρο του ο κ. Καλλιγάς εξήγησε ότι υπέβαλε την παραίτησή του για να «υπερασπιστ[εί] το κύρος του θεσμού ως επιστημονικού οργάνου». Χωρίς αμφιβολία η συμπεριφορά της ηγεσίας του ΥΠΠΟΑ προκαλεί εντύπωση. Δράττομαι όμως της αφορμής να υπενθυμίσω ότι και η ίδια η Επιτροπή προέβη πέρυσι σε μια ανεπίτρεπτη βράβευση και, όταν της το επισήμανα, υιοθέτησε την ίδια τακτική της «εκκωφαντικής σιωπής».

Συγκεκριμένα, το κρατικό βραβείο απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά για το 2020 απονεμήθηκε στον Σταμάτη Ευ. Μπουσέ, για τη μετάφραση του έργου του Λουκιανού «Ρητόρων Διδάσκαλος» (Αθήνα, Gutenberg). Παραθέτω δύο αποσπάσματα από την εκτενή κριτική μου («ΤΑ ΝΕΑ», Βιβλιοδρόμιο, 21-08-21):

«Είναι βέβαιο ότι όσοι επέλεξαν να βραβεύσουν την εν λόγω μετάφραση δεν γνώριζαν (κυριολεκτικά) τι βράβευαν. Εικάζω ότι ο εισηγητής (;) παρέλειψε να ενημερώσει τους μη ειδικούς για την αλλόκοτη εξομολόγηση του ίδιου του συγγραφέα στη σ. 14: «Η εργασία αυτή έχει μια ιδιοτυπία: συμπεριλαμβάνει δύο μεταφράσεις του ίδιου κειμένου. Η ιδιαιτερότητα αυτή προέκυψε από καθαρά δική μου ανεπάρκεια. Κατέστη αδύνατο να αντιμετωπίσω γλωσσικά το σατιρικό κείμενο με τον εξοπλισμό του αρχαιοελληνιστή. […]».

Συμπέρασμα πρώτο: η βράβευση είναι άκυρη, διότι η επιτροπή δεν εξηγεί ποια από τις δύο μεταφράσεις βράβευσε. Συμπέρασμα δεύτερο: η επιτροπή βράβευσε την ομολογημένη ανεπάρκεια του μεταφραστή. […] Αυτά που γράφει και εννοεί ο μεταφραστής κινούνται έξω από κάθε λογική. Ως «ελεύθερη απόδοση» εννοεί μια τυπική μετάφραση σε ορθό νεοελληνικό λόγο. Ως «κατά λέξιν μετάφραση» εννοεί την άκριτη μεταφορά των διατυπώσεων, του λεξιλογίου και της σύνταξης του αρχαιοελληνικού κειμένου στα νέα ελληνικά, μαζί με πρόσθετα λάθη και παρανοήσεις [τα οποία απαριθμώ ενδεικτικά]. Όπως δηλαδή θα έκανε κάποιος (μαθητής ή φοιτητής) που μαθαίνει αρχαία ελληνικά και δεν έχει μεταφραστική εμπειρία».

Αν περίμενα τότε από κάποιον να αντιδράσει στην απόλυτα τεκμηριωμένη κριτική μου, αυτός ήταν κατ’ εξοχήν ο καθηγητής Παύλος Καλλιγάς. Και αυτό διότι είναι πολύπειρος μεταφραστής πεζών αρχαιοελληνικών κειμένων (του πλατωνικού «Γοργία», των «Κατηγοριών» και του «Περί ερμηνείας» του Αριστοτέλη, των «Εννεάδων» του Πλωτίνου, του «Περί του Πλωτίνου βίου και της τάξεως των βιβλίων αυτού» του Πορφύριου, και της «Ιερατικής τέχνης» και των «Ύμνων» του Πρόκλου), και φυσικά διότι ήταν Πρόεδρος της Επιτροπής. Και πιστεύω ότι θα συμφωνήσει μαζί μου πως η «υπεράσπιση του κύρους ενός θεσμού ως επιστημονικού οργάνου» αποδεικνύεται κατ’ αρχήν από τις κρίσεις και τις αποφάσεις των μελών του κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.