Εντάσεις ζωής και θανάτου

Η σάτιρα, το πολιτικό σχόλιο, η κοινωνική κριτική συνδυάζονται με εύστοχο τρόπο στα κείμενα του Νικολάι Ερντμαν, που ξέρει πώς να τα αναμειγνύει με πρωτογενείς θεατρικές φόρμες – το τσίρκο, τη φάρσα, το βαριετέ. Ολα αυτά μαζί βρίσκονται σε μια έξοχη ισορροπία στο κορυφαίο ίσως θεατρικό του, τον «Αυτόχειρα», που σκηνοθετεί ο Γιώργος Παπαγεωργίου για το Εθνικό Θέατρο.

Γεννημένος στη Μόσχα το 1900, ο συγγραφέας Νικολάι Ερντμαν δεν άργησε να γίνει μέλος του ρωσικού λογοτεχνικού κινήματος του εικονισμού – με θεμελιωτή τον ποιητή Σεργκέι Γεσένιν. Σύντομα γοητεύτηκε από την πλούσια καλλιτεχνική έκρηξη της εποχής του και ξεκίνησε να γράφει. Στα 25 του είδε το πρώτο μεγάλο θεατρικό του να παίζεται στα θέατρα της Σοβιετικής Ενωσης. Ο «Αυτόχειρ» (1928) δεν πρόλαβε να κάνει πρεμιέρα γιατί απαγορεύτηκε το ανέβασμά του τόσο στη σκηνή του Μέγερχολντ όσο και αργότερα στο Θέατρο Τέχνης – παρά την υποστήριξη του Στανισλάφσκι αλλά και του Γκόρκι. Η οριστική απαγόρευση οδήγησε τον Ερντμαν στη συγγραφή κινηματογραφικών σεναρίων. Το 1933 εξορίστηκε στη Σιβηρία, το ’41 βρέθηκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όπου και τραυματίστηκε. Εχει γράψει επίσης ιντερλούδια, λιμπρέτα και θεατρικές διασκευές. Σήμερα κατέχει εξέχουσα θέση ανάμεσα στους ρώσους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Ο «Αυτόχειρ» επανήλθε στις ρωσικές σκηνές μετά το 1987.

Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται ένας απλοϊκός άνθρωπος, ο Σεμιόν, που από μια συζυγική παρεξήγηση όλοι πιστεύουν ότι έχει αποφασίσει να αυτοκτονήσει… Σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα το νέο κυκλοφορεί και όλοι γύρω του προσπαθούν να καπηλευτούν τον θάνατό του για ιδεολογικούς λόγους. Επί της ουσίας τού ζητούν να τους μνημονεύσει στο σημείωμα αυτοκτονίας και σε αντάλλαγμα του προσφέρουν ό,τι ζητήσει – ουδείς διανοείται να τον εμποδίσει. Και ξαφνικά αυτός ο ανθρωπάκος αποκτά διαστάσεις και γίνεται το κεντρικό πρόσωπο σε ένα… υπερθέαμα. Ούτε ο ίδιος δεν έχει συνειδητοποιήσει τι συμβαίνει, χωρίς ωστόσο να μπορεί να αδιαφορήσει και για όλο αυτό το ξαφνικό μεγαλείο που ζει.

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΧΡΩΜΑΤΑ. Ο Γιώργος Παπαγεωργίου ανέβασε μια παράσταση γεμάτη μουσικές και χρώματα, μ’ έναν θίασο πολυπρόσωπο που πατά γερά στις ρίζες του ίδιου του έργου. Μέσα από την αντίφαση που σκιαγραφείται – από τη μια ο φτωχός, σχεδόν κακομοίρης Σεμιόν και από την άλλη ένα σύστημα εξουσίας έτοιμο να τον κατασπαράξει, ο σκηνοθέτης «παίζει» με τις δύο βασικές δυνάμεις του έργου: Τη ζωή και τον θάνατο. Οι υπαρξιακές αναζητήσεις εναλλάσσονται με την κωμωδία και το χιούμορ, κι όλα αυτά μέσα σε γρήγορους, σχεδόν ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Εξαιρετικά έξυπνο το σκηνικό που αποτυπώνει το φτωχικό του Σεμιόν. Εξοχες οι δυαδικές σκηνές ανάμεσα στο ζευγάρι και την πεθερά. Ενδιαφέρουσα η εναλλαγή με τον πολυπληθή θίασο – αν και σε κάποιες στιγμές η ένταση και η βοή υπερκαλύπτουν την ουσία. Αξιοσημείωτες οι λεπτομέρειες που παραπέμπουν σε αυτό το χειροποίητο που χαρακτηρίζει τον σκηνοθέτη, που μετρά ενδιαφέρουσες παραστάσεις στο ενεργητικό του.

Η Ναταλία Τσαλίκη ως πεθερά κυριαρχεί με την εξαιρετική ερμηνεία της σ’ έναν ρόλο καρατερίστικο, που βγάζει γέλιο. Ο Μανώλης Μαυροματάκης είναι ένας συνειδητοποιημένος Σεμιόν και οι Αγορίτσα Οικονόμου, Μάκης Παπαδημητρίου, Νίκος Καρδώνης, Κώστας Μπερικόπουλος επιβεβαιώνουν το διαχρονικό της σκηνικής τους υπόστασης. Ενδιαφέρουσα φιγούρα η Βάσω Καβαλιεράτου με το υπερμέγεθες κοστούμι της.

Μεταξύ «καπιταλισμού» και «κομμουνισμού»
Παρίσι: η Λεωφόρος της Οπερας, το Παλέ Ρουαγιάλ και οι κήποι του, λίγα μέτρα παρακάτω η οδός Ριβολί και το Λούβρο. Εκεί, πάνω στην Πλας Κολέτ η Κομεντί Φρανσέζ αγκαλιάζει ένα ολόκληρο τετράγωνο και δεσπόζει, διαχρονικό αρχιτεκτονικό και πολιτιστικό διαμάντι.
Το ιστορικό θέατρο της Γαλλίας – και του κόσμου, με τη μακρά πορεία και το αδιάκοπο παρόν, δεν αποτελεί μόνον μια παραγωγική θεατρική μηχανή. Δεν είναι μόνον η σκηνή με τις πολλές παραστάσεις, τη φήμη, τον ξεχωριστό θίασο, με τον οποίο ηθοποιοί, σκηνογράφοι, μουσικοί, φωτιστές επιθυμούν να συνεργαστούν. Είναι πολλά, πάρα πολλά ακόμα.
Και πρώτα από όλα είναι ένας οργανισμός, ένα ολόκληρο οικοδόμημα, με βαθιά, γερά θεμέλια, επιβλητικό, μεγαλοπρεπές: Προσκεκλημένη του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου και της καλλιτεχνικής του διευθύντριας, Κατερίνας Ευαγγελάτου, μου δόθηκε η δυνατότητα να το περπατήσω από πάνω μέχρι κάτω, από το υπερώο στα υπόγεια (οκτώ συνολικά όροφοι!), από την πλατεία, τη σκηνή και τα παρασκήνια, ως τα καμαρίνια και τα εργαστήρια. Να δω τα κοστούμια και τις περούκες, τους πίνακες στους τοίχους με τα πορτρέτα των μεγάλων ηθοποιών που το υπηρέτησαν. Να δω την πολυθρόνα του Μολιέρου – με αφορμή το μεγάλο αφιέρωμα στα 400 χρόνια από τον θάνατό του και να παρακολουθήσω τον «Ταρτούφο» που στα μέσα Ιουνίου (16-18/6) θα παιχθεί στην Πειραιώς 260. Η παράσταση με την υπογραφή του Ιβο βαν Χόβε προτείνει μια ενδιαφέρουσα σκηνοθετική ανάγνωση του κλασικού έργου ως αστικό δράμα – με ειρωνικές νύξεις κι έναν θίασο υψηλών αξιώσεων.
Παράλληλα όμως αυτή η εμπειρία εμπλουτίστηκε και από μια ουσιαστική «ξενάγηση» του μοντέλου λειτουργίας της Κομεντί Φρανσέζ, από έναν άνθρωπο που έχει περάσει όλη του τη ζωή μέσα σ’ αυτό το οικοδομικό τετράγωνο. Ο Ολιβιέ Ζιελ (Olivier Giel), γενικός διευθυντής εξωτερικών παραγωγών, έχει ήδη συμπληρώσει πενήντα, ναι πενήντα χρόνια, μέσα σ’ αυτό το ιστορικό θέατρο και προφανώς το ξέρει απέξω κι ανακατωτά.
Το πιο ενδιαφέρον σε αυτό το μοντέλο λειτουργίας είναι ένας συνδυασμός «καπιταλισμού και κομμουνισμού», όπως λένε και οι ίδιοι. Επικεφαλής των 400 εργαζομένων είναι ο καλλιτεχνικός διευθυντής (σήμερα ο Ερίκ Ριφ). Εξ αυτών 60 είναι ηθοποιοί –χωρισμένοι σε δύο κατηγορίες, 40 «εταίροι» και 20 «συνεργάτες» (societaires – pensionnaires). Εκαστος επιλέγεται από τον καλλιτεχνικό διευθυντή αλλά παραμένει στην Κομεντί μετά από την σύμφωνη γνώμη μιας οκταμελούς επιτροπής ηθοποιών που έχει ψηφίσει η ομάδα των 40, συνεπικουρούμενη από τον γηραιότερο – κι αν κριθεί απαραίτητο για το αποτέλεσμα και του καλλιτεχνικού επικεφαλής.