Αύγουστος Στρίντμπεργκ (Δ΄)

Τελευταίο το σημερινό μου άρθρο για τον Στρίντμπεργκ και θα σημειώσω, πάντα με ανοιχτή απορία, το γεγονός πως στη μεσογειακή συναισθηματικά χώρα μας κυριάρχησαν ο Ιψεν και ο Στρίντμπεργκ, ενώ σπάνια παίζονταν έργα ισπανικά (1.000 έργα έγραψε ο Λόπε ντε Βέγκα), εκτός από τον αθίγγανο Λόρκα, αυτονόητα.

Ενα από τα πιο πολυπαιγμένα στη χώρα μας έργα του Στρίντμπεργκ είναι το μονόπρακτο «Δεσποινίς Τζούλια», υπόδειγμα νατουραλισμού και συνάμα κωδικό κείμενο για την ιδεοληψία του συγγραφέα για την ανελέητη πάλη των δύο φύλων. Θα τελειώσω σήμερα με το αριστούργημα, το κορυφαίο κείμενο του Στρίντμπεργκ, τον «Χορό του θανάτου», το οποίο και ανέλυα σε κριτικό μου κείμενο στα «ΝΕΑ» το 1989. Τίτλος, «Ο Κύκλιος Χορός»:

«Ο “Χορός του θανάτου” του Αυγούστου Στρίντμπεργκ είναι ένα δράμα θεμελιώδες για το σύγχρονο θέατρο, αφού από αυτό ξεπήδησαν δεκάδες άλλα σημαντικά, επίσης, έργα, ως τις μέρες μας. Ας το πω αλλιώς: αν δεν είχε γραφτεί ο “Χορός του θανάτου”, θα είχαν λείψει πολλές ενδιαφέρουσες παραλλαγές του θέματος, πολλές σημαντικές σπουδές πάνω στα υπαρξιακά προβλήματα που δημιουργεί ο έγγαμος βίος. Βέβαια, το θέμα ο Στρίντμπεργκ το είχε ξαναπιάσει γερά και στον “Πατέρα” (1887) και στους “Δανειστές” (1888) και στο μονόπρακτο “Προμήνυμα” (1892) και σε άλλα μονόπρακτα της ίδιας εποχής και στο, σύγχρονο με τον “Χορό”, “Πάσχα” (1900).

ΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ. Εχει γραφεί πως ο προβληματισμός του Στρίντμπεργκ στηρίζεται στον πυρήνα της αισχυλικής “Ορέστειας” και στην καταραμένη σχέση Αγαμέμνονος – Κλυταιμνήστρας ή στην επίσης καταραμένη σχέση του ζεύγους Μάκβεθ – Λαίδης Μάκβεθ. Μια προσεκτική μελέτη θα μας οδηγούσε και σε άλλα, προγενέστερα πρότυπα. Είναι, όμως, γνωστό ότι ο Στρίντμπεργκ πέρασε διά πυρός και σιδήρου στον έγγαμο βίο του και ότι στα περισσότερα έργα του αυτής της υφής αυτοαναλύεται και αυτοβιογραφείται. Ο “Χορός του θανάτου” ανήκει στα αυθεντικότερα νατουραλιστικά του δράματα, σε ένα είδος που για την εποχή του θεωρήθηκε πειραματικό. Κρατάει από το γαλλικό, καλά συνθεμένο έργο την εικόνα και τους ρυθμούς της ζωής, αλλά απορρίπτει τη φιλολογία, τις “ιδέες” και τη φιλοσοφική πρόθεση ή, αν θέλετε, έκθεση. Σ΄αυτά τα τελευταία διαφωνεί με τη γραφή του Ιψεν. Ο Νορβηγός συζητεί τη σκηνή, αναλύει ιδέες, καταγράφει τους μαιάνδρους των κινήτρων και των προθέσεων. Ο Στρίντμπεργκ αποτυπώνει σχέσεις, καταγράφει κινήσεις, παρακολουθεί τα σκηνικά αποτελέσματα απόκρυφων και απρόσιτων κινήτρων και προθέσεων.

Δεν είναι μονάχα η ομολογουμένη μέθοδος όλων των νατουραλιστών για επιστημονική προσέγγιση των θεμάτων τους, είναι και οι έμμονες ιδέες που οδήγησαν συχνά τον Στρίντμπεργκ στη Σορβόννη για να σπουδάσει Χημεία, στα πειράματα του ψυχιάτρου Σαρκό πάνω στον υπνωτισμό και στη φωτογραφική τέχνη. Στη Χημεία τον ώθησε η μονομανία του να αποδείξει πως το θειάφι είναι σύνθετο σώμα, στον υπνωτισμό η υποψία (πριν και από τον Φρόυντ) πως υπάρχουν ασυνείδητα κίνητρα των ανθρώπινων πράξεων και στη φωτογραφία η επιθυμία του να φυλακίσει τη στιγμή, να σταματήσει το χρόνο και να “προλάβει” τον θάνατο. Οι έξοχες αποτυπώσεις του στη φωτογραφική πλάκα, όλες σκηνοθετημένες, είναι “ζωντανές νεκρές φύσεις”. Στον “Χορό του θανάτου” (ο τίτλος παραπέμπει στον “Μακάβριο χορό” του συνθέτη Σαιν Σανς) ο Στρίντμπεργκ μελετά με ακρίβεια μικροβιολόγου μια συγκεκριμένη ανθρώπινη συμπεριφορά. Συγκεκριμένη, γιατί έχω την εντύπωση ότι την κατασκευάζει, όπως ο πειραματιστής, δημιουργώντας συνθήκες ευνοϊκές για την έρευνα. Ακόμη και ο τόπος της δράσης, ένα απομονωμένο νησάκι στο αρχιπέλαγος της Στοκχόλμης (γνώριμη σε μας σήμερα “συνθήκη” από τα έργα του Μπέργκμαν) μας οδηγεί στον χώρο του πειραματισμού.

Το ζεύγος, ένας λοχαγός και μια πρώην ηθοποιός, γιορτάζουν τους αργυρούς τους γάμους. Υστερα από είκοσι πέντε χρόνια μικροσκοπείται μια σχέση που άρχισε ως σφοδρός έρωτας. Το έργο έχει δύο μέρη (το δεύτερο γράφτηκε, αφού το πρώτο είχε θεωρηθεί αρχικά αύταρκες). Στο πρώτο μέρος  εισάγεται και ένα τρίτο πρόσωπο, ενώ στο δεύτερο μέρος προστίθενται και τα παιδιά, η κόρη του ζεύγους και ο γιος του τρίτου προσώπου. Η παραπομπή στη μουσική και στον Σαιν Σανς δεν είναι, βέβαια, τυχαία. Η επιστημονική μέθοδος παρατήρησης δεν αποκλείει τη μουσική αρχιτεκτονική και τα δύο δεν αποκλείουν τη δεδομένη εκ των προτέρων θέση ότι ο κόσμος είναι κόλαση, ένας εφιάλτης ενοχών και αποτυχιών. Το κλειδί που ο Στρίντμπεργκ ανακαλύπτει για να κατανοήσει την ανθρώπινη συμπεριφορά είναι το μίσος. Για τον Στρίντμπεργκ το μίσος είναι ισχυρό κίνητρο για την επιβίωση, η οποία, όμως, στη συνείδησή του είναι μια ροπή προς θάνατον. Οι άνθρωποι αρνούνται, μισούν, απωθούν, ερίζουν, χωρίζονται, αμύνονται για να αποτρέψουν το μοιραίο, την ίδια ώρα που ανοίγονται πλησίστιοι προς την αυτοκαταστροφή. Ο έγγαμος βίος είναι το ιδεωδέστερο μοντέλο για να μελετηθεί το υπαρξιακό νείκος, η μοιραία κατάληξη της υπαρκτικής φιλότητας.

Ο Στρίντμπεργκ, κακώς κατά τη γνώμη μου, θεωρήθηκε ως ο συγγραφέας που κατέγραψε την ανειρήνευτη πάλη θήλεος και άρρενος. Το θήλυ και το άρρεν είναι γι’ αυτόν οι έσχατες εκφράσεις της οντολογικής έκρηξης. Είναι τα μέρη ενός διασπασμένου όλου. Ο Στρίντμπεργκ, όπως όλοι οι προτεστάντες του Βορρά, βιώνει τη ζωή ως καταδίκη, τον θάνατο ως σκάνδαλο. Το προπατορικό αμάρτημα και το έγκλημα του Κάιν είναι κυταρρικές εγγραφές και δεν αποκλείονται, παρά μόνο με την Χάριν. Αλλά η Χάρις έρχεται μόνο στους επιλεγμένους και τους αθώους.

ΜΕΛΕΤΗ ΘΑΝΑΤΟΥ. Ο “Χορός του θανάτου” δεν είναι μια σπουδή στον έγγαμο βίο ως κοινωνικό ή ηθικό θεσμό, δεν είναι καν μια σπουδή στον έρωτα και στη φθορά, δεν είναι μια μελέτη πάνω στα αδιέξοδα της συμβίωσης. Είναι μια μελέτη θανάτου, μια απόπειρα να διερευνηθεί το πεδίο αναφοράς της ζωής, που είναι ο θάνατος. “Ζω” σημαίνει “ρέπω προς τον θάνατο”. Αυτό είναι το μυστικό που αποκαλύπτει ο Στρίντμπεργκ. Εξού το μίσος, η έρις, που φαίνεται ως έρως, εξού η φιλότης, που φαίνεται ως απέχθεια. Το άρρεν και το θήλυ, εκπτώσεις της χαμένης ενότητας, εκκρεμούν μεταξύ και καταστρέφονται μεταξύ. Ο Στρίντμπεργκ καταγράφει με σαφήνεια τις στρατηγικές που ακολουθούν τα πειραματόζωά του για να επιβιώσουν προς θάνατον. Στο δεύτερο μάλιστα μέρος, με το νεανικό ζεύγος που αρχίζει με ένα σφοδρό πάθος την ερωτική του ζωή, θέτει απλώς κυκλικά, σαν μουσικό ροντό, το μοτίβο του. Αν κανείς σκεφτεί πως το νεαρό ζεύγος δηλώνεται ότι κληρονομικά (είναι πρόσφατοι οι νόμοι του Μέντελ και επηρέασαν καίρια τον νατουραλισμό) αναπαράγει το μοντέλο των γονιών, έχουμε στο τέλος την εικόνα της αρχής και ούτω καθ’ εξής. Ο “Χορός του θανάτου” είναι ο κύκλιος χορός, όπως ο παλαιός εκείνος χορός των αισχυλικών Ερινύων».