Η ταλαντούχα κ. Κάρινγκτον

Οταν χτύπησε το τηλέφωνό της – ήταν το 2009, δύο χρόνια πριν από τον θάνατό της – για να την ενημερώσουν ότι ο πίνακάς της «Η γιγάντισσα» – ένα σπουδαίο σουρεαλιστικό έργο – είχε πωληθεί από τον Christie’s προς 1,5 εκατ. δολάρια, σκέφτηκε ότι πρόκειται για φάρσα. Πανομοιότυπη ήταν η αντίδρασή της λίγους μήνες αργότερα, όταν έμαθε ότι η φεμινιστική της ιστορία «The Hearing Trumpet» είχε συμπεριληφθεί στη λίστα της βρετανικής  «Guardian» με τα μυθιστορήματα που θα έπρεπε να έχει διαβάσει κάποιος στη ζωή του. Της ήταν δύσκολο να πιστέψει πως τύγχανε τόσο μεγάλης αναγνώρισης, έπειτα από δεκαετίες που ήταν εν πολλοίς άγνωστη, αφού το ζωγραφικό και συγγραφικό της έργο είχε αρχίσει δειλά να βγαίνει από την αφάνεια από τα μέσα της δεκαετίας του ’80. Αλλωστε, αιχμηρή και ασυμβίβαστη, υπήρξε σταθερά απρόθυμη να παίξει το παιχνίδι της προβολής.

Τότε η Λεονόρα Κάρινγκτον – από τις σημαντικότερες δημιουργούς του σουρεαλιστικού κινήματος, αλλά παραγνωρισμένη όπως οι περισσότερες καλλιτέχνιδες που έμειναν στον ρόλο της μούσας – ήταν 92 ετών. Αν ζούσε σήμερα, θα διαπίστωνε πως τον τίτλο του εικονογραφημένου παιδικού βιβλίου της «Το γάλα των ονείρων» – στις σελίδες του οποίου εμφανίζονται μεταξύ άλλων ένας καναπές που καταβροχθίζει βιταμίνες μέχρι που αποκτά πόδια και ένα αγόρι του οποίου το κεφάλι έγινε σπίτι – επέλεξε η καλλιτεχνική διευθύντρια της 59ης Μπιενάλε Βενετίας Σεσίλια Αλεμάνι ως θέμα της κεντρικής έκθεσης.

Ποια είναι όμως η καλλιτέχνις, το έργο της οποίας είναι γεμάτο ονειρικούς συμβολισμούς, μεταμορφώσεις, μυθικά πλάσματα, τελετουργικές πράξεις, ανθρώπους που μεταμορφώνονται σε ζώα και το αντίστροφο; Και για ποιους λόγους η ζωή της συναγωνιζόταν σε σουρεαλισμό το έργο της; Οι δημιουργίες της με αβγοτέμπερα μοιάζουν να είναι απόγονοι του Μπος, του Μπρίγκελ και της κελτικής μυθολογίας. Τα μυθιστορήματα και οι ιστορίες της παραπέμπουν στον Κάφκα, τον Μπουνιουέλ και τον Πόε. Η ίδια σε ένα από τα πιο γνωστά της έργα, την «Αυτοπροσωπογραφία» (1937), βλέπει τον εαυτό της ως ένα άγριο πλάσμα, με παντελόνι ιππασίας και απείθαρχα καστανά μαλλιά, καθισμένο σε μια καρέκλα δίπλα σε μια άγρια ύαινα με γεμάτους τους μαστούς της από γάλα. Και οι δύο κοιτάζουν τον θεατή με επιφύλαξη, ενώ στον τοίχο πίσω της κρέμεται ένα γιγάντιο κουνιστό λευκό άλογο, τη στάση του οποίου μιμείται ένα πραγματικό άλογο, που τρέχει ελεύθερο έξω από το παράθυρο. Ο πίνακας αποτελεί τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας της 20χρονης τότε Κάρινγκτον που θέλησε να ξεφύγει από το αρχοντικό στο οποίο μεγάλωσε κι από τη ζωή για την οποία την προόριζε ο βιομήχανος στην κλωστοϋφαντουργία πατέρας της: έναν πλούσιο γάμο.

ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΞ ΕΡΝΣΤ. Καταφύγιό της αποτέλεσαν οι σπουδές γύρω από την τέχνη στο Λονδίνο, όπου γνώρισε τον εκ των κορυφαίων σουρεαλιστών Μαξ Ερνστ. Εξοργισμένος από τον έρωτα με τον γνωστό γερμανό γυναικοκατακτητή, ο πατέρας της ζήτησε τη σύλληψή του για τη δημιουργία πορνογραφικών έργων. Το ζευγάρι κατέφυγε αρχικά στην Κορνουάλη, όπου συμμετείχε σε ένα ηδονιστικό πάρτι με τους Πολ Ελιάρ και Μαν Ρέι, έπειτα στο Παρίσι και μετά στη Νότια Γαλλία για να γλιτώσει από τη θυμωμένη σύζυγο του Ερνστ. Ηταν εκείνος που τη μύησε στον κόσμο του σουρεαλισμού, από τον οποίο εμπνεόταν και τις καλλιτεχνικές της φάρσες, όπως το να πασαλείβει τα πόδια της με μουστάρδα σε ακριβά εστιατόρια ή να προκαλεί αμηχανία στον Μπουνιουέλ κάνοντας μπροστά του ντους φορώντας όλα της τα ρούχα.

Το ειδύλλιό τους έλαβε τέλος όταν ο γερμανικής καταγωγής καλλιτέχνης φυλακίστηκε στην αρχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Κάρινγκτον υπέστη νευρικό κλονισμό, με συνέπεια τον εγκλεισμό της σε ένα ισπανικό άσυλο. Αν και η οικογένειά της προσπάθησε να τη σώσει στέλνοντας την νταντά της με ένα υποβρύχιο, εκείνη προτίμησε μέσω ενός γάμου να εξασφαλίσει βίζα για το Μεξικό, ώστε να βρίσκεται μακριά από τον πόλεμο. Αλλωστε το Μεξικό ήταν η χώρα που ο Αντρέ Μπρετόν είχε χαρακτηρίσει ως την πιο σουρεαλιστική επί της Γης. Εκεί χώρισε, ξαναπαντρεύτηκε, ενώ η εκρηκτική της σεξουαλικότητα την οδήγησε σε αρκετές ακόμη σχέσεις (μία εξ αυτών με τον ποιητή Οκτάβιο Παζ). Εγινε μέλος μιας ομάδας εκπατρισμένων σουρεαλιστών καλλιτεχνών κι έδωσε το «παρών» στον δεύτερο γάμο της Φρίντα Κάλο και του Ντιέγκο Ριβέρα, παρά το γεγονός ότι η Κάλο αποκαλούσε τόσο την ίδια όσο και τις φίλες της «ευρωπαίες σκύλες». Το 1968 αναγκάστηκε να φύγει για πολιτικούς λόγους από το Μεξικό και να ζήσει στις ΗΠΑ, ενώ στο μεταξύ είχε εμπλουτίσει το εικαστικό της λεξιλόγιο με αναφορές από την αστρολογία, τα ταρώ, την καμπάλα και τις λαϊκές παραδόσεις των ιθαγενών του Μεξικού. Αργότερα κατάφερε να επιστρέψει και να πεθάνει εκεί.

Πολλοί στο έργο της διαβάζουν ανησυχίες για τις ρευστές ταυτότητες, την επιστήμη της κυβερνητικής, τα βιονικά ανθρωποειδή και την οικολογία. Εκείνη, αν ζούσε σήμερα, θα ενθάρρυνε όσους βλέπουν τα ζωγραφικά της έργα και διαβάζουν τα κείμενά της απλώς να ονειρεύονται, διότι, όπως έλεγε, «το να ξεχνάς την απίστευτη ικανότητα του διανοητικού παιχνιδιού σημαίνει ότι πεθαίνεις σε έναν κόσμο που είναι όλο και πιο δύσκολο να κατοικηθεί».