Η «δικαιοσύνη» του όχλου

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο ήταν ένα μήνυμα που μου έστειλε προχθές ο εξαιρετικός συνάδελφος και φίλος Γιάννης Ζουμπουλάκης. Απευθύνομαι σε αυτόν όταν θυμάμαι μια ταινία τόσο αόριστα ώστε να μην μπορώ να την γκουγκλάρω. Ετσι είχε γίνει, πριν από καιρό, και με μια παλιά, αμερικάνικη, ασπρόμαυρη ταινία από την οποία το μόνο που θυμόμουν ήταν κάποιες υποβλητικές σκηνές με ένα πλήθος ανθρώπων που προσπαθούσε να κάψει το κτίριο της αστυνομίας όπου κρατείτο ένας κατηγορούμενος για φόνο. Ο Γιάννης κατάλαβε αμέσως ότι ήταν το «Fury» του 1936, σε σκηνοθεσία Φριτς Λανγκ, με πρωταγωνιστή τον Σπένσερ Τρέισι. Από τότε έγινε ένα είδος αστείου μεταξύ μας διότι, αν και ξαναείδα την ταινία, ξεχνούσα τον τίτλο της. Μου τον υπενθύμισε λοιπόν με τον μήνυμά του, υποθέτοντας ότι θα έγραφα για όσα έγιναν έξω από το σπίτι της Ρούλας Πισπιρίγκου μετά τη σύλληψή της.

Η αλήθεια είναι ότι, βλέποντας αυτά τα πλάνα, ήρθαν στο μυαλό μου οι σκηνές από το «Fury». Προβληματιζόμουν αν θα ανέφερα την ταινία διότι δεν θα ήταν η πρώτη φορά, ίσως ούτε η δεύτερη, που θα το έκανα τον τελευταίο καιρό. Το μήνυμα του Γιάννη με βοήθησε να διακρίνω το πρόβλημα. Γιατί επανέρχομαι, σχολιάζοντας την ειδησεογραφία, σε αυτές τις σκηνές; Μήπως γιατί οι κοινωνικοί αυτοματισμοί, στην Ελλάδα του 2022 – ακόμη και για «καλό σκοπό», ακόμη και για «το σωστό και το δίκιο» – θυμίζουν, όλο και περισσότερο, όλο και πιο συχνά τις αντιδράσεις του αγριεμένου πλήθους σε μια αμερικάνικη κωμόπολη του 1936; Η απόσταση ανάμεσα στην «ψυχολογία του όχλου» και στο «κοινό περί δικαίου αίσθημα» που, συχνά, «απαιτεί» να προκριθεί του νομικού μας πολιτισμού, εύκολα εκμηδενίζεται. Δεν υπάρχει «κακό» και «καλό» λιντσάρισμα.

Ναι, ξέρω. Η λαϊκή οργή για το αποτρόπαιο έγκλημα που διαλύει τις αντοχές της ανθρώπινης ηθικής, το ντοπάρισμα από την υπερέκθεση στα ΜΜΕ, ακόμη και ο συλλογικός φόβος που ερεθίζει το ένστικτο της αγέλης και προκαλεί το μένος εναντίον αυτών που δεν είναι μέλη της. Γιατί όμως πισωγυρίζουμε και λειτουργούμε ως αγέλη; Ναι μεν τα ένστικτα αλλά υποτίθεται ότι η στοιχειώδης κοινωνική παιδεία «εξημερώνει» όχι αυτά καθαυτά αλλά την εκδήλωσή τους. Και, τα τελευταία χρόνια, σαν να έχουμε απασφαλίσει ως προς αυτό. Ανιχνεύω τις αιτίες στην κουλτούρα της «δημόσιας καταγγελίας» και της ακύρωσης που καλλιεργείται στο Διαδίκτυο και τους δρόμους. Οι σκηνές έξω από το σπίτι στην Πάτρα είναι, στην ουσία, η εικονοποίηση αυτού που συμβαίνει στα σόσιαλ μίντια όταν διαδικτυακοί όχλοι βγάζουν ετυμηγορίες και τις εκτελούν. Και η μπρουτάλ εκτροπή συγκεντρώσεων που καταδεικνύουν ενόχους χωρίς να έχουν απαγγελθεί κατηγορίες.

Ωστόσο, ο κίνδυνος είναι αλλού. Σε κοινωνίες όπου ο πραγματικός ή διαδικτυακός όχλος θέλει να δικάζει και να εκτελεί τις αποφάσεις του, ανοίγει χώρος και για ειδεχθείς εγκληματίες. Διότι, κάπου στο βάθος, υπάρχει ο σπόρος μιας κοινής νοοτροπίας που υποβάλει στον άνθρωπο την ιδέα ότι είναι ένας μικρός «θεός» που ορίζει και το νόμιμο και το ηθικό.