Τα άγνωστα αρχεία της Βιβλιοθήκης της Ανδρίτσαινας

Η Δημόσια Νικολοπούλειος Βιβλιοθήκη της Ανδρίτσαινας είναι πολύ γνωστή. Δεν χρειάζεται να προβάλει κανείς τον πλούτο των βιβλίων της, παλαίτυπων και νεότερων. Εν τούτοις, είναι λίγο γνωστή για τον πλούτο των ιστορικών αρχειακών συλλογών της. Ετσι, απομονωμένη στην ορεινή Ηλεία, λίγοι την επισκέπτονται με σκοπό την έρευνα των  σπουδαίων αρχείων της. Ας σημειωθεί ότι στα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι και τις αρχές του 20ού η Ανδρίτσαινα αποτελούσε πολιτιστικό και διοικητικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής.

Ας υπενθυμίσω ότι ο πρώτος πυλώνας της βιβλιοθήκης του Κωνσταντίνου Αγαθόφρονος Νικολόπουλου, τα σπάνια βιβλία, είναι πλήρως καταγεγραμμένος (1987) και ψηφιοποιημένος από τη συστηματική τετραετή εργασία του Αλέξη Πολίτη, ομοτίμου καθηγητού του Πανεπιστημίου Κρήτης τώρα, και της ιστορικού Ιωάννας Πετροπούλου. Και ότι η Ελβετική «Ενωση των Φίλων της Νικολοπούλειου Βιβλιοθήκης Ανδριτσαίνης» μεταξύ των πολλών δωρεών της έχει χρηματοδοτήσει τη δημιουργία, μέσα στους χώρους του νέου κτιρίου της, εργαστηρίου συντηρήσεως των ιστορικών βιβλιοδεσιών της.

Εν τούτοις, ο δεύτερος πυλώνας της, τα αρχεία της προεπαναστατικής περιόδου, αυτής της Επαναστάσεως και μετά, δεν έχει λάβει την προβολή που θα έπρεπε. Από τα σημαντικά, ας σημειώσω το αρχείο των Κόλλια και Δημητρίου Πλαπούτα, τμήματα αυτών του Θ. Κολοκοτρώνη και της οικογενείας του, των Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου, Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, Νικηταρά, Γεωργ. Κουντουριώτη, Γεωργ. Αντωνόπουλου, αλλά και του σπουδαίου νομικού και πολιτευτή Νικολάου Δημητρακόπουλου και πολλών άλλων. Φιλοξενεί και αριθμό τόμων πρακτικών της Πελοποννησιακής Γερουσίας.

Ομως, πέραν αυτών θα πρέπει να σημειωθεί η φύλαξη αρχειακών στοιχείων της οικογενείας Χρηστοπούλου (ή Χριστόπουλου): του Ασημάκη, του Παναγιώτη, της αλληλογραφίας του στρατηγού Τζαννέτου με πολλούς αρχηγούς της Επαναστάσεως, και ιδίως το ημερολόγιο και την αλληλογραφία του πολιτικού και επανειλημμένως χρηματίσαντος υπουργού (Εκπαιδεύσεως και Εκκλησιαστικών, Εσωτερικών, Εξωτερικών, 1855-1871), Χαράλαμπου Χριστοπούλου. Οι προσωπικές σημειώσεις του (500 φάκελοι) που περιέχουν πολύτιμα τεκμήρια, αναμένουν τον μελετητή τους. Είναι βέβαιο ότι η μελέτη τών ακόμη ανεξερεύνητων αρχείων θα φώτιζε πληρέστερα αρκετές πτυχές της ιστορίας της Επαναστάσεως αλλά και της πολιτικής ζωής, γενικότερα. Δυστυχώς, η ευκαιρία των εορτασμών των 200 ετών δεν κατηύθυνε ερευνητές στη Βιβλιοθήκη της Ανδρίτσαινας.

Γενικότερα, το ιστορικό αρχείο της, παρά τον πλούτο του, δεν έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον που θα έπρεπε για έρευνα, παρ’ όλο που παλαιές διοικήσεις, όπως και η τωρινή, προσέφεραν σπουδαίες υπηρεσίες για την προβολή τους. Ο Αγησίλαος Τσέλαλης, βιβλιοθηκάριος αρχικά, διευθυντής αργότερα (1937-1967), ήταν ο πρώτος ο οποίος ασχολήθηκε με την έμπρακτη προβολή του αρχειακού υλικού: το έργο του παρουσιάζεται αποσπασματικό στις σελίδες του Μεγάλου Βιογραφικού Λεξικού των Σπ. και Κων. Βοβολίνη, κυρίως στο λήμμα της οικογενείας Χριστοπούλου. (Τόμος Β’, σελ. 228-253). Μελέτησε και μετέγραψε πολλά από τα αρχεία της βιβλιοθήκης, μεταξύ άλλων, το ημερολόγιο του Χαραλάμπους Χριστοπούλου. Δυστυχώς, το σπουδαίο έργο δεν δημοσιεύθηκε ολόκληρο. Τμήμα του μόνον συμπεριελήφθη στο Μέγα Βιογραφικό Λεξικό. Ο θάνατός του δεν επέτρεψε την ολοκλήρωση της έρευνάς του. Εκδόθηκαν μόνον δύο ολοκληρωμένα ιστορικά έργα του, για τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο (1933, επανέκδοση 1998) και για τον Πλαπούτα (1962).

Ο Δημήτριος Πρίγγουρης, διευθυντής από το 1972-1986, συνέβαλε αποφασιστικά στην καταγραφή της συλλογής του Νικολόπουλου και την προβολή της Βιβλιοθήκης. Μια πιο συστηματική προσπάθεια εκμεταλλεύσεως του αρχείου οφείλεται στον μέχρι πρόσφατα Λυκειάρχη, επίτιμο πλέον, Παναγιώτη Ξ. Νικολακόπουλο. Ο ερευνητής, καταγόμενος από την ευρύτερη περιοχή, ασχολήθηκε με την «αποκρυπτογράφηση» του ημερολογίου του Χαρ. Χριστόπουλου (1809-1871) και την αλληλογραφία του στρατηγού Τζαννέτου Χριστόπουλου (1788-1878), αδελφού του Χαράλαμπου, γόνων και των δύο της Ανδρίτσαινας. Οντως, με τη βοήθεια του παλαιογράφου καθηγητού Αγαμέμνονος Τσελίκα, κατόρθωσε να μεταγράψει το ιδιαιτέρως δυσανάγνωστο ημερολόγιο του Χαρ. Χριστοπούλου που εκδόθηκε από τη Βιβλιοθήκη Ανδρίτσαινας (2016) με χρηματοδότησή της. Παρά το μικρό χρονικό διάστημα που καλύπτει (26.12.1866 – 7.7.1867), έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον διότι αναφέρεται σε μια κρίσιμη φάση της Κρητικής Επαναστάσεως του 1866 της μεθοδεύσεως επαναστατικών κινημάτων στις αλύτρωτες επαρχίες, αλλά και την υπό διαπραγμάτευση συνθήκη του Voeslau με τη Σερβία. Συναρθρώνεται δε εξαιρετικά με τμήμα (4.5.1867 – 11.7.1867) της άγνωστης, μέχρι πρότινος, αλληλογραφίας του βασιλέως Γεωργίου Α’ με τον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Κουμουνδούρο, που εξέδωσε σχολιασμένη ο γράφων, με την οποία και επικαλύπτεται. Ο Χαράλαμπος Χριστόπουλος, συστηματικός καταγραφεύς των πολιτικών εξελίξεων κατά τη διάρκεια της θητείας του ως υπουργού, Εκκλησιαστικών και Εκπαιδεύσεως τότε, ασφαλώς δεν θα περιορίστηκε στην ολιγόμηνη αυτή αποτύπωση της πολιτικής του σταδιοδρομίας. Προς το παρόν, δεν έχουν βρεθεί άλλα τμήματα του ημερολογίου του. Αυτό που προκύπτει από την καταγραφή της πολιτικής ατμόσφαιρας της εποχής είναι το ενδιαφέρον του Χριστόπουλου για τα εθνικά ζητήματα και αυτά της εξωτερικής πολιτικής. Είναι κρίμα που το ημερολόγιό του καλύπτει μόνον ένα τόσο βραχύ τμήμα του πολιτικού του βίου. Υπάρχουν και άλλοι πολλοί φάκελοι με την αλληλογραφία και σημειώσεις του. Ασφαλώς θα κρύβουν άλλους θησαυρούς!

Ο Παν. Νικολακόπουλος εξέδωσε και την αλληλογραφία του στρατηγού Τζαννέτου Χριστόπουλου, μεγαλύτερου αδελφού του Χαράλαμπου, που φυλάσσεται και αυτή στη Βιβλιοθήκη. Επεκτείνεται από το 1808 μέχρι το 1870. Αν και ακροθιγώς αναφέρεται στην πολιτική ζωή της χώρας, παρ’ όλο που χρημάτισε και αυτός συχνά βουλευτής, η αλληλογραφία του είναι εξόχως ενδιαφέρουσα εφόσον παρουσιάζει πτυχές της καθημερινότητος, ιδίως της πρώτης φάσης της επαγγελματικής του ζωής ως εμπόρου και επιχειρηματία.

ΤΑ ΕΚΜΑΓΕΙΑ. Τρίτο πυλώνα της Βιβλιοθήκης αποτελεί η σειρά εκμαγείων της κενταυρομαχίας και της αμαζονομαχίας της υπέροχης ζωφόρου του ναού του Επικουρίου Απόλλωνος στις Βασσές, λίγα χιλιόμετρα μακριά από την Ανδρίτσαινα. Τα πρωτότυπα, σε εξαιρετική κατάσταση, ευρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Τα είχε αφαιρέσει και αυτά, το 1814, ο λόρδος Ελγιν. Δυστυχώς, αυτά που φυλάσσονται στο Λονδίνο δεν είναι επισκέψιμα, παρά μόνον με ειδική άδεια. Είναι τοποθετημένα σε μια μικρή αίθουσα, δίπλα στα Γλυπτά του Παρθενώνος.

Το ιστορικό αρχείο της Νικολοπουλείου Βιβλιοθήκης περιέχει πολλούς ανεκτίμητους θησαυρούς. Οι χώροι της είναι εξαιρετικοί και φιλόξενοι, όπως προβάλλονται και από την ιστοσελίδα της. Αξίζει ερευνητές να θελήσουν να εντρυφήσουν πιο διεξοδικά.

Ο Κωστής Ι. Αιλιανός είναι πρέσβης επί τιμή