Κάποια γειτονιά, κάποτε…

Οποιος μένει σε αστικό κέντρο, καταντάει να είναι η πατρίδα του ένας δρόμος. Νομίζω το έχει γράψει ο Φλομπέρ – αλλά, θα πεις, εξαρτάται κι απ’ τον δρόμο. Αλλο να είναι η Saint Michel στο Παρίσι, άλλο η Madison στη Νέα Υόρκη, η Via Veneto στη Ρώμη και άλλο η Νέα Ηρακλέους στη Χαριλάου της Θεσσαλονίκης, ένας ψωρο-χωματόδρομος στα όρια της πόλης.

Κι όμως, κατά βάθος είναι το ίδιο. Ισως μάλιστα ένα τέτοιος άσημος φτωχόδρομος  να είναι πιο μεγάλο προνόμιο για ένα παιδί, αν σκεφτείς πως ακριβώς από πάνω κείται το έξοχο δασύλλιο-πευκόδασος της Νέας Ελβετίας (ζούγκλα του Αμαζονίου για τα πιτσιρίκια), και από κάτω, στα εκατόν πενήντα μέτρα είχε τρία γήπεδα: του Αρεως, της Αθλητικής Ενωσης Χαριλάου (ΑΕΧ) και του Μεγάλου Αλεξάνδρου (Καμινίκια) – χόρτασε η ψυχή μας περιπλάνηση, πετροπόλεμο, ποδόσφαιρο και ξύλο.

Η Νέα Ηρακλέους, λοιπόν, όπου μεγάλωσα, στο νούμερο 47, ήταν ένας λαμπρός λασπόδρομος με χορταστική σκόνη το καλοκαίρι, που ξεκινούσε απ’ το Τέρμα των λεωφορείων Χαριλάου και κατέληγε Τέρμα Βούλγαρη – ενάμισι χιλιόμετρο μήκος. Μεσολαβούσε απ’ την αρχή ένα διάστημα με τσαΐρια, χώματα και χόρτα, μετά ακολουθούσαν εκατό πενήντα μέτρα με αυθαίρετα, που τα λέγαμε οι «Παράγκες» (από λαμαρίνα, πλιθιά, ή κόντρα πλακέ), και ύστερα ξεκινούσαν τα χτισμένα, να περισσότερα με οικοδομική άδεια, αλλά και χωρίς. Το σπίτι μας ήτανε κάπου στο κέντρο της διαδρομής, πάνω στον δρόμο, κι έβλεπε προς το δάσος. Μονόροφο, τρία δωμάτια, μια κουζίνα, κι ελάχιστη αυλή. Ετσι ήταν και τα περισσότερα της οδού, μονοκατοικίες με πάτιο, που φτιάχτηκαν  μεταπολεμικώς και τα κατοικούσαν φτωχαδάκια: εργάτες στο πλινθοποιείο Αλλατίνι που βρίσκονταν πίσω απ’ τα πεύκα, μισοάνεργοι, υπάλληλοι στον δήμο, λιμενεργάτες, πυροσβέστες, ευκαιριακοί μικροπωλητές με κάρα ή τρίκυκλα, εργαζόμενοι στη ΔΕΗ, ανάπηροι πολέμου, γαλατάδες, χωροφύλακες, αυτο-απασχολούμενοι, κάποιοι ημι-παράνομοι και νταλαβεριτζήδες. Οι περισσότεροι, όμως, ήταν νοικοκυραίοι που πάσχιζαν να σταθούν στα πόδια τους, να πάνε μπροστά – οι πιο πολλοί έκαναν παραπάνω από μισή, ή από μια δουλειά σε κάθε ευκαιρία.

Για εμάς, παιδιά, τότε, η φτώχεια και η τεράστια, ανοιχτή γειτονιά, ήταν ο πλούτος και ο μυθικός μας κόσμος. Οργώναμε νυχθημερόν τα πάντα, παίζοντας εκατό παιχνίδια – μπάλα, κυρίως. Κλέβαμε γαϊδούρια, σπάγαμε τα κεφάλια μας στον πετροπόλεμο, παίζαμε στην τσιμεντένια πισίνα (με βατήρα) που είχαν φτιάξει οι Ναζί το 1941 για τους αξιωματικούς τους μέσα στη Νέα Ελβετία. Το δάσος αυτό το βλέπαμε σαν τον Κήπο του Αλή Μπαμπά. Καπνίζαμε ρεφενέ «Παλλάς» μέσα στα αποχωρητήρια, πάνω στα δέντρα, ή πίσω, μέσα στα στάχια (η περιοχή, εκεί καλλιεργούνταν, ακόμα). Στο άλσος κάθε Σεπτέμβριο γινότανε για μια εβδομάδα η Γιορτή του Κρασιού – στο κάτω μέρος ερχότανε και διάφορα Λούνα Παρκ όπου γνωρίσαμε και προσωπικότητες, όπως τον Αριστείδη Παγκρατίδη, («δράκο»), και τα μεγάλα κορμιά της εποχής: τον παλαιστή Νίκο Τιμονίδη, τον Γιώτη Πασχαλίδη, τον Βόμβα, κατσέρ όπως τον Ναθαναήλ, τον Λαμπράκη που έριχνε κεφαλιά-ψαράκι, κ.α. Ενας απ’ αυτούς, ο κυρ-Μήτσος, ήταν γείτονας στις Παράγκες:  θηριώδης λιμενεργάτης, που φορούσε την κουκούλα και παρίστανε το Τυφλό Ρομπότ στους  θρυλικούς αγώνες κατς που γινότανε στο γήπεδο του Αρη, «μέχρι τελικής πτώσεως». (Ολοι ήταν σικέ και με πολύ κέτσαπ).

Δεν συμμαζευόμασταν με τίποτε, παρά το συχνό μπερντάχι που τρώγαμε απ’ τις μανάδες μας – συν το ότι γυρίζαμε σπίτι σχεδόν πάντα ματωμένοι, γδαρμένοι, διότι τότε το ξυλοκόπημα ήταν βασική μέθοδος συνεννόησης και δόμησης ιεραρχιών στις παρέες. (Ισως γι’ αυτό έγραψε κάποιος πως όποιος δεν έφαγε ξύλο στον δρόμο, έχει βασική έλλειψη αρχών). Εξάλλου δεν είχε προκύψει ακόμα η μέθοδος Μοντεσόρι. Η δε παρέα μας των αλητόβιων είχε και ωραία παρανόμια: Ο Φαντομάς, η Κουράδα, ο Τράγος, η Νιανιάου, ο Τσαλαπετεινός, ο Μαγουλάκιας, ο Μονοκύλινδρος, το Γερμανικό Καλώδιο, ο Σπανακάς (πρόκειται για τον φίλο, γείτονα και γνωστό ποδοσφαιριστή Δημήτρη Νικολούδη) και αρκετούς άλλους. Ο Νικολούδης, όπως και ο Χαλιαμπάλιας, που έμεναν εκατό μέτρα παρακάτω και ήταν ποδοσφαιριστές του Ηρακλέους μάς έχρισαν κι εμάς γριές (Ηρακλειδείς) αν και μεγαλώναμε δίπλα ακριβώς στο γήπεδο του Αρη. (Κανονική προδοσία).

Ο πατέρας μου ήταν βαμμένος κομμουνιστής και η μητέρα μου βασιλόφρων – αλλά περιέργως συνεννοούνταν μια χαρά. Η μάνα μου, πολύ δραστήρια κι ευφυής (διάβαζε πάντα δυο εφημερίδες τη μέρα και πολλή λογοτεχνία) άνοιξε ένα μικρό μπακάλικο μέσα στο σπίτι κι έτσι πορευτήκαμε – ο μπαμπάς (που πέθανε 49 χρόνων) δεν έβρισκε κανονική δουλειά και μισο-δούλευε αποσπασματικά στους χαλβάδες ΜΕΖΑΠ, κι εκτός, σε διάφορα τυροκομεία, στα Γιαννιτσά, ή στη Γαλάτιστα. Τον θυμάμαι με άλλους αριστερούς στη γειτονιά, Εδαΐτες ή Μακρονησιώτες, να συναντιούνται δήθεν τυχαία στα στενά, ή να τα λένε σκυφτοί, δίπλα στο σπίτι φορώντας πιτζάμες και κασκορσέ, καπνίζοντας ξυπόλητα (άφιλτρα) Ματσάγγος και κοιτώντας συνέχεια τριγύρω για χαφιέδες.

Πάντως μεγαλώναμε. Στρώναμε. Με πολλές δυσκολίες και με πολλή χαρά κι ανεμελιά ταυτόχρονα – πώς να το εξηγήσεις; Η μάνα μου το παντοπωλείο το έκανε και πρατήριο άρτου, και οπωροπωλείο, και παγωτατζίδικο και έβαλε και Πετρογκάζ κι απ’ όλα. Παρότι έμεινε χήρα στα τριάντα εφτά της, ήταν πολύ δυναμική – οι άντρες την έτρεμαν σε απόσταση χιλιομέτρου. Τα κατάφερνε – στο μεταξύ, εμείς, παιδιά, όταν μπορέσαμε κι αγοράσαμε ποδήλατα (μεταχειρισμένα), η αλητεία μας αναβαθμίστηκε. Η ακτίνα δράσης μας δεκαπλασιάστηκε: πηγαίναμε πια όπου θέλαμε – κάποιοι, τρία χρόνια πιο μεγάλοι,  μπόρεσαν να πάρουνε και μηχανάκια, κάτι παλιές Φλορέτες, ή Ζούνταπ. Ορισμένοι, τα γερά παιδιά, μιμούνταν τους τεντιμπόιδες: κολλητό μπλουτζίν με ζώνη και σιδερένιο τοκά, φαβορίτα, κοντό μανίκι να φαίνονται τα μπράτσα και οργανώθηκαν σε συμμορίες: το ξύλο ανέβηκε κλίμακα – μέχρι που πήγαιναν επίτηδες να δαρούνε με άλλους σε κοντινές γειτονιές. Μερικοί υπήρξαν φημισμένοι νταήδες και κάποιοι μάθαιναν πάλη και κεφαλοκλείδωμα στη ΧΑΝΘ. Αλλοι ήταν σιδεράδες και χτίστες με ατσαλένια κορμιά και με μοτοσακό χωρίς εξάτμιση – για να τους προσέχουν. Πλακώνονταν και για τ’ αθλητικά: οι μισοί Παοκτσήδες, οι μισοί Αρειανοί  – εμάς, τους λίγους Ηρακλειδείς μας έδερναν αμφότεροι.

Γυμνάσιο και Λύκειο πηγαίναμε (όσοι πηγαίναμε) με τα πόδια στου διαβόλου τη μάνα – σαράντα λεπτά με τα πόδια κι άλλα τόσα επιστροφή. Η συγκοινωνία δεν βόλευε. Και τότε προέκυψε εντός μας και το ερωτικό: τα κορίτσια, η γυναίκα ήταν μεγάλη μυθολογία στη γενιά μας διότι υπήρξε στέρηση και πολύ δύσκολη προσέγγιση. (Ακόμα υποφέρουμε: οι πιο πολλοί της γενιάς μου είναι και τώρα, στα γηρατειά τους, ακόρεστοι γυναικοϊέρακες). Λόγω της δυσκολίας, τότε, ο πόθος ανέβαινε στο κατακόρυφο, και ήμασταν όλοι, λίγο πολύ, ποιητές. Δηλαδή ρομαντικοί μέσα στον κυνισμό μας, ευάλωτοι μέσα στο νεαρό μας πάθος, ευαίσθητοι μέσα στους κομπασμούς μας. Ορμονικοί κι αθώοι. Και κυκλοφορούσε και μπόλικη ανωμαλία, τότε: πολύ μπανιστήρι, πολλοί κωλομπαράδες, παιδεραστές, διάσημοι μπινέδες της νύχτας αλλά και της μέρας που τους προγκούσαν – ήταν άγρια ακόμα τα πράματα. Και, βέβαια, βιαστές και επιδειξίες και οπαδοί της εφαπτομένης (κολλητηρτζήδες στα λεωφορεία). Το εξήντα, ήταν η πιο ερωτική δεκαετία.

Υστερα προέκυψαν οι Olympians, οι Beatles, οι μαλλούρες και οι κοφτές τσέπες στα σακάκια.  Η απαισιότατη αισθητική του ’70. Τα μαγνητόφωνα στα πάρκα, ο Adamo, και τα βερμούτ στις ταράτσες. Μπλουζ, καφετέριες και τσακμάκια Zippo. Εν τω μεταξύ είχε έρθει και η χούντα, τα κουρέματα εν χρω, οι εκκλησιασμοί κι ο παρηγορητικός Πουλόπουλος. Μεγαλώναμε και η κατάσταση άλλαζε αθόρυβα, ύπουλα, αλλά και βίαια. Με κάθε τρόπο. Στη γειτονιά άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα δίπατα. Σε κάποιες παράγκες, στα αυθαίρετα, έχτιζαν κρυφά τούβλο μέσα από το κόντρα πλακέ, μετά αφαιρούσαν απέξω το κόντρα πλακέ, κι έβλεπες ξαφνικά ένα κανονικό σπίτι – χωρίς άδεια, φυσικά. Οι κήποι φούντωναν, άνοιξαν μερικά μαγαζάκια, κι άρχισαν να παρκάρουν κάποια αυτοκίνητα στη Νέα Ηρακλέους. Τα αλογομούλαρα, τα κάρα και τα τρίκυκλα εξαφανίστηκαν. Υπήρχε σταδιακή βελτίωση. Επεσε χαλίκι κι άσφαλτος στον δρόμο. Φτιάχτηκαν πεζοδρόμια. Χάσαμε τη λάσπη, πεθυμήσαμε τη σκόνη. Μέσα στο δάσος της Νέας Ελβετίας ρίξανε τσιμέντα σε διάφορα σημεία, το τσάκισαν, χτίσανε τοιχία και παράχωσαν τη ναζιστική πισίνα μαζί με τα παιδικά μας καραβάκια. Το μέρος που ήταν το ξύλινο πατάρι, η ορχήστρα της Γιορτής του Κρασιού, όπου τραγουδούσε η Τσίτρα και ο Κουφογιάγκος «Το παπάκι πάει στην ποταμιά» το ‘καναν ίσιωμα. Το εργοστάσιο Αλλατίνι έκλεισε – ερείπιο, πια. Τα δύο γήπεδα, της ΑΕΧ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου πουλήθηκαν και εκεί χτίστηκαν απάνθρωπες πολυκατοικίες μικροαστικής παχύνσεως, ή έγιναν παιδικές χαρές  – θαρρείς και πριν δεν ήταν, φυσικές μάλιστα.

Η πόλη μεγάλωνε ραγδαία, το τσιμέντο και το αλουμίνιο δούλευαν πυρετωδώς. Στη γειτονιά όσοι είχαν θυγατέρες έδιναν την όμορφη μονοκατοικία αντιπαροχή για να  πάρουν τρία διαμερισματάκια ώστε να δελεάσουν με προίκα τους κλαρινογαμπρούς. Κατανοητό. Υψώθηκαν, σε εκείνον τον στενό χωματόδρομο, τη Νέα Ηρακλέους, ένθεν κακείθεν, οκταώροφες. Για να δεις το ρετιρέ έπρεπε να ξαπλώσεις ανάσκελα. Πάνε οι ωραίοι μικροί κήποι, οι συρμάτινες περιφράξεις, οι καφέδες, το τάβλι και το κουτσομπολιό. Η λαμπρή φτώχεια χάθηκε. Η «φάουσα πενία». Μέχρι κι η βασιλόφρων μητέρα μου έγινε ΠΑΣΟΚ. Οι λέξεις άλλαζαν. Τα σκυλιά χάνονταν. Σώπασε το φάλτσο μπουζουκάκι στις αυλές και οι παγωμένες, υπαίθριες Μαλαματίνες ξεχάστηκαν. Ο Σπύρος Ζαγοραίος άρχισε να μην ακούγεται, πια, απ’ τα ραδιόφωνα της Κυριακής. Τίποτα να μην ακούγεται, πια – μόνο αυτοκίνητα που βγαίνανε απ’ τις πυλωτές.

Δεν θέλω να μυθοποιήσω τίποτε – μη γινόμαστε γραφικοί. Ούτε να ωραιοποιήσω τη φτώχεια, παρότι είχε και τα καλά της, είχε την άπλα της, αλλά τότε δεν το καταλαβαίναμε. Είχαμε καταπιεί το σκουμπρί και ήμασταν αμετάπειστοι. Πάντως, έτσι ή αλλιώς, με τη συνενοχή μας ή όχι, η πόλη τριπλασιάστηκε.  Απ’ το ογδόντα και μετά τα πάντα μεταμορφώθηκαν. Εμείς, οι γενιά μας σκόρπισε ψάχνοντας άλλες διαδρομές χαράς κι απελπισίας. Την ευτυχία ενός τρίτου ορόφου. Μερικοί εξαφανίστηκαν, άλλοι λούφαξαν, άλλοι πλούτισαν, άλλοι βρίσκονται στη Σουηδία, στην Αμερική, ή σε κάποια συνοικιακή αλεπότρυπα με τηλεόραση Plasma.

Κάποιες μέρες, έχοντας ακόμα μέσα μου, απ’ το ’70, την ίδια απόγνωση, πάω με το αυτοκίνητο στην παλιά, τσιμεντωμένη, πλέον γειτονιά και βλέπω να σώζονται ελάχιστες μονοκατοικίες, περιέργως, δε, όλες σχεδόν οι παράγκες. Τα αυθαίρετα. Ποιος να τα πάρει αφού δεν έχουν άδεια και δέκα μετέωρους κληρονόμους το καθένα; Στις αυλές τους κάθονται φτωχές, μεσόκοπες γυναίκες και νεαρά παιδιά, σκυμμένα πάνω στα κινητά τους. Δεν μιλούν. Είναι η ιδανική νέα γενιά – χωρίς πετροπόλεμους. Βλέπω όμορφους έφηβους βυθισμένους στο τάμπλετ δίπλα στις ντάλιες. Κι αν περάσει έξω απ’ το σύρμα κανένα πολύ ωραίο κορίτσι με εφαρμοστό  μπλουτζίν, σημασία δεν δίνουν. Ούτε δεύτερη ματιά δεν ρίχνουν. Πλήρης αδιαφορία. Πώς είπες; Σεξ; Πού το θυμήθηκες αυτό τώρα;