Η ευθύνη του ρώσου πολίτη

Η εκτίμηση ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι «πόλεμος του Πούτιν» ίσως έχει διπλωματική αξία, αλλά δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ας δεχτούμε ότι δεν επιτρέπεται στις ηγεσίες να κακοχαρακτηρίζουν λαούς: για τις διεθνείς σχέσεις, σημασία έχει η αποτελεσματικότητα, όχι η αλήθεια και οι αποχρώσεις της. Ωστόσο, όποιος δεν κατέχει θέση εξουσίας μπορεί να είναι πιο ειλικρινής: πράγματι, μερικοί λαοί είναι αθώα θύματα ηγεσιών και οικονομικών συμφερόντων – μερικές αφρικανικές κοινότητες χωρίς ιστορία, χωρίς πόρους και επιλογές παραμένουν σε κατάσταση υπανάπτυξης εξαιτίας της τοπικής κακοδιοίκησης και της διεθνούς ανημπόριας. Αυτό δεν ισχύει για τους Ρώσους.

Οι Ρώσοι έχουν μακρά εμπειρία πολιτικών και πολιτιστικών πειραματισμών, με πολλά επιτεύγματα, θριάμβους και τραγωδίες. Και προπάντων με ευρωπαϊκές επιρροές και ανταλλαγές: καμιά άλλη χώρα στον κόσμο δεν έχει απασχολήσει την Ευρώπη όσο η Ρωσία· και αντιστρόφως, καμιά άλλη χώρα, ή «χώρος» όπως είναι οι Σλάβοι, δεν έχουν μιμηθεί και αντιγράψει τη Δύση ενώ ταυτοχρόνως την απέρριπταν και τη συκοφαντούσαν. Από τη γαλλοφιλία της τσαρικής εποχής μέχρι τον μπολσεβικισμό -μια ασιατική εφαρμογή του μαρξισμού ο οποίος προοριζόταν για τη βιομηχανική Βρετανία ή τη Γερμανία- οι Ρώσοι κοιτούν σταθερά προς τη Δύση με ανάμεικτα συναισθήματα, πολλές παρεξηγήσεις και λιγοστές γνώσεις. Πριν από το 1917 ο αναλφαβητισμός τούς εμπόδιζε να κατανοήσουν έναν πολιτισμό με τον οποίο είχαν στενή συγγένεια παρά τη γεωγραφική τους θέση -που περιελάμβανε τεράστιες ασιατικές εκτάσεις- και παρά την κατάκτησή τους από τους Μογγόλους. Αυτή η κατάκτηση ήταν εξάλλου ένας από τους παράγοντες που κράτησαν τους Ρώσους μακριά από την ευρωπαϊκή Αναγέννηση και τη Μεταρρύθμιση -κάτι που συνέβη και στους λαούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη συνέχεια, την πολιτιστική τους ένωση με την Ευρώπη εμπόδιζε η Ορθόδοξη εκκλησία και στον 20ό αιώνα το κομμουνιστικό καθεστώς με την αντιδυτική προπαγάνδα του. Κι όμως, οι τσάροι υιοθέτησαν τα σύμβολα του Βυζαντίου: ο δικέφαλος αετός της αυτοκρατορίας κοιτούσε δυτικά και νότια· όχι ανατολικά – και το 1698 ο Μεγάλος Πέτρος διέταξε τους Ρώσους να ξυρίσουν τα γένια τους σε ευρωπαϊκό στιλ· ή να πληρώσουν «φόρο γενειάδας».

Σήμερα, μια καινούργια ρωσική ελίτ, ένα είδος filthy rich, ελπίζοντας να σκαρώσει μια αφήγηση που να της επιτρέπει να επιλέξει τα στοιχεία της Δύσης που της αρέσουν -iPads, ρούχα μεγάλων σχεδιαστών και ρετιρέ στο Κένζινγκτον- ορίζει τον εαυτό της και τη χώρα της όπως τη βολεύει. Οι Ρώσοι χειροκρότησαν τον Πούτιν όταν προσάρτησε την Κριμαία και τώρα που εισέβαλε με βάρβαρο τρόπο στην Ουκρανία χάβουν το επίσημο αφήγημα επειδή τους εξυπηρετεί: η αναθεώρηση της ιστορίας στη Ρωσία δεν είναι μόνο εθνικό χόμπι· είναι ολόκληρη βιομηχανία. Οι αφηγήσεις παρουσιάζουν τις καταβολές της σύγχρονης πολιτικής στη μεσαιωνική εποχή ως μια ενιαία, αδιάκοπη εξέλιξη κατά την οποία κάποιοι προδότες αποπειρώνται κάπου κάπου να ξεκόψουν από τον ρωσικό κόσμο με την υποκίνηση ξένων δυνάμεων. Σε μια χώρα όπου μνημεία του Λένιν συνυπάρχουν με εκείνα των τσάρων και τις εικόνες των αγίων, λες και το καθένα από αυτά δεν εκπροσωπεί αντίθετα οράματα για τη Ρωσία, όλα μπορεί να τα περιμένει κανείς.

Οι Ρώσοι γράφουν και ξαναγράφουν το παρελθόν τους· το μέλλον δεν φαίνεται να τους ενδιαφέρει. Δεν τους ενδιαφέρει η ιστορική αλήθεια· προτιμούν τη μυθολογία. Οι Ευρωπαίοι, σήμερα όπως και χθες, ενδιαφέρονται περισσότερο για την ιστορία, τις δοκιμασίες και την κοινωνική μηχανική της Ρωσίας από τους ίδιους τους Ρώσους, οι οποίοι ζουν με κάποια αμεριμνησία κάτω από ποικίλες μορφές δεσποτισμού. Ενώ η κυβέρνησή τους, την οποία ανέχονται ή στηρίζουν επί είκοσι χρόνια, τους έχει αποκλείσει από τις διεθνείς πηγές ειδήσεων -κάτι καθόλου καινούργιο γι’ αυτούς- παριστάνουν ότι ο πρόεδρος Πούτιν τούς προστατεύει από τη φαυλότητα και τα ψέματα των Δυτικών με πατρικό τρόπο· σαν το σύστημα parental control στα ΜΜΕ και στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές που μπλοκάρει ό,τι είναι ακατάλληλο για τα παιδιά. Έτσι τους προστάτευε ο Στάλιν, ο Χρουστσόφ και ο Μπρέζνιεφ. H καθημερινότητά τους συνεχίζεται σαν να μη συμβαίνει τίποτα: ο Αλεξέι Ναβάλνι καταδικάζεται ξανά και ξανά με τις πιο εξωφρενικές κατηγορίες· δεν κουνιέται φύλλο.

Φύλλο δεν κουνιόταν κι όταν, επί ΕΣΣΔ, συμπατριώτες τους στέλνονταν στα στρατόπεδα εργασίας για να μην επιστρέψουν ποτέ: λιγοστοί μιλούσαν· κάποιοι, όταν μιλούσαν, αποθέωναν την τσαρική Ρωσία, το χαμένο μεγαλείο της ολιγομελούς ανώτερης τάξης. Θυμάμαι την ομιλία του Αλεξάντερ Σολζενίτσιν στην τελετή απονομής του βραβείου Νόμπελ: αν τα μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας είχαν περισσότερο θάρρος θα είχαν αποχωρήσει από την αίθουσα. Αναφέρω το γεγονός διότι ο εν λόγω αντιφρονών Ρώσος ήταν πιο οπισθοδρομικός και πιο αντιδυτικός από τον ίδιο τον Μπρέζνιεφ. Οι Δυτικοί τον βράβευαν κι εκείνος τούς επέπληττε αφ’ υψηλού.

Σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες, αυτές τις μέρες, η πλειοψηφία των Ρώσων έχει πεισθεί ότι στην Ουκρανία εκτυλίσσεται «επιχείρηση» αποναζιστικοποίησης και επιστροφής των πάτριων εδαφών στη Μεγάλη Ρωσία· η Ουκρανία δεν υπάρχει! Το ΝΑΤΟ και οι ΗΠΑ την έψησαν να δεθεί στο άρμα τους. Αυτή είναι η λογική των κομμουνιστικών κομμάτων, της άκρας αριστεράς γενικότερα και της άκρας δεξιάς. Αλλά ούτε οι υπόλοιποι επιρρίπτουν ευθύνες στον «λαό» -λες και ο Πούτιν, οι ολιγάρχες, ο κύκλος των δολοφόνων του Κρεμλίνου ξεφύτρωσαν από το πουθενά και όχι από τριάντα χρόνια απάθειας, εθνικισμού και παντελούς έλλειψης πολιτοφροσύνης. Ή λες κι έχουμε να κάνουμε με τους εξαθλιωμένους και αναλφάβητους μουζίκους του ’17.

Ακριβώς επειδή οι Ευρωπαίοι ένιωθαν πάντοτε συμπάθεια για τη Ρωσία -μερικοί λόγω του μπολσεβικισμού, άλλοι λόγω του ότι τη θεωρούσαν αντίπαλο δέος της μισητής Δύσης, άλλοι λόγω της φωτογενούς ρωσικής ορθοδοξίας- θα έπρεπε να περιμένουν περισσότερα από τους Ρώσους. Αν δεν περιμένουν είναι επειδή δείχνουν έναν άλλο ένοχο: οι Αμερικάνοι (ο τόνος στο άλφα) είναι οι φονιάδες των λαών.