Οι συμβολισμοί {LF}του Προεδρικού θεσμού

(Με αφορμή τη συμπλήρωση δύο χρόνων θητείας της Προέδρου της Δημοκρατίας)

Κατά τη διάρκεια της θητείας της στο ανώτατο αξίωμα της Πολιτείας, η Κατερίνα Σακελλαροπούλου διέπλασσε, πιστεύω, ένα θεσμικό πρότυπο Προέδρου της Δημοκρατίας, που διαφέρει από αυτό που είχαμε γνωρίσει μέχρι τώρα.

Καλλιεργεί ένα ύφος εξουσίας, που ξεχωρίζει από τα προηγούμενα και μόνον από το γεγονός ότι είναι γένους θηλυκού. Αρκεί κανείς για να διαπιστώσει τη διαφορά, να συγκρίνει την αρρενωπή, αυστηρή, αγέρωχη και πάντως απόμακρη φυσιογνωμία των προκατόχων της, με τη διακριτική και οικεία φυσιογνωμία της νυν Προέδρου, η οποία φαντάζει λεπτή και σεμνή. Αποπνέει, όπως είναι φυσικό, μια γυναικεία αύρα.

Ας δούμε όμως πως την εικονογραφεί μια γυναίκα νομικός και τι της είπε απευθυνόμενη στην ίδια, όταν η Πρόεδρος επισκέφτηκε τη Θεσσαλονίκη με αφορμή την έκθεση του βιβλίου: «Κάθε φορά που καταθέτετε στέφανο» είπε «σας παρατηρώ που φτιάχνετε με τα χέρια σας τις κορδέλες, μια κίνηση συμβολική, μια συγκινητική χειρονομία που τιμάει σαν χάδι αυτούς που έφυγαν./ Πόσο μας κάνετε περήφανες με αυτή τη νέα πνοή που έχετε δώσει στον θεσμό, αυτόν τον καινούργιο αέρα πόσο τον χρειαζόμασταν, και όχι μόνο γιατί είστε γυναίκα. Σας αγαπάμε επειδή φωτογραφίζεστε αγκαλιά με τη γάτα σας, είστε ένας κανονικός άνθρωπος, σαν κι εμάς. Επιτέλους, ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας που μιλάει για τα θέματα που συζητάει η κοινωνία, όπως το podcast που κάνατε για την κακοποίηση των γυναικών, το κάναμε στο σχολείο, τα παιδιά είναι εντυπωσιασμένα από το ότι η Πρόεδρος έχει μια τόσο ανθρώπινη διάσταση. Εγώ θέλω να σας πω πως είναι ανακουφιστικό να υπάρχει σε αυτή τη θέση κάποιος που μιλάει με τρόπο ειλικρινή, οι ομιλίες σας, αυτά που ανεβάζετε στο Facebook, ο λόγος σας δεν είναι ποτέ ξύλινος. Σώσατε το πολιτιστικό πρόσωπο της χώρας μας».

Το ερώτημα που ανακύπτει για τους συνταγματικούς θεσμούς είναι αν συμβιβάζεται η ανθρώπινη, οικεία και ζεστή αυτή εικόνα της Σακελλαροπούλου με την αυστηρή, παραδοσιακή, θεσμική φυσιογνωμία του Προέδρου. Πιστεύω πως όχι μόνον συμβιβάζεται αλλά και εναρμονίζεται με τη ζωντανή, τη ζέουσα συνταγματική πραγματικότητά μας. Μια πραγματικότητα που διαμορφώνεται από τη διαμεσολάβηση της ψηφιακής εικόνας και την εικονική αναπαράστασή της. Η εξουσία ασκείται διασχίζοντας τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και κοινωνικής δικτύωσης. Υπάρχει μέσα από την ψηφιακή αναπαράστασή της. Χωρίς αυτήν είναι σαν να μην υπάρχει.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ως αρχηγός του κράτους και ρυθμιστής του κοινοβουλευτικού μας συστήματος, προικίζεται από το Σύνταγμα με ένα σωρό συνταγματικές ιδιότητες και αρμοδιότητες, τυπικές, άτυπες ή ονομαστικές, που αποπνέουν πολλούς συμβολισμούς.

Δεν υπάρχει πάντως άλλο όργανο του κράτους, που να έχει τόσο πολλές αρμοδιότητες με τόσο λίγες εξουσίες. Να είναι εξοπλισμένο τυπικά με αρμοδιότητες που τις ασκεί μόνον κατ’ όνομα, συμβολικά. Η απογύμνωση ωστόσο του προεδρικού θεσμού από την ευθύνη της άσκησής τους είχε ως συνέπεια να αυξήσει τη συμβολική του ακτινοβολία, σε αναντιστοιχία με τον ισχνό εξουσιαστικό του εξοπλισμό. Αναδεικνύεται έτσι σε όλο της το μεγαλείο η συμβολική σημασία του θεσμού, που δεν είναι μικρή ούτε ασήμαντη. Οι συμβολισμοί παράγουν authority, κύρος, ισχύ.

Οι κλασικές, συμβολικές λειτουργίες του θεσμού μπορούν να καταταχθούν σε δύο σημαίνουσες. Στην πρώτη, ο ΠτΔ ενεργώντας υπό την ιδιότητα του αρχηγού κράτους και του φορέα της κρατικής κυριαρχίας εμφανίζεται ως σύμβολο της κρατικής ενότητας και συνέχειας.

Στη δεύτερη, ενεργώντας ως ρυθμιστής του πολιτεύματος και φύλακας της συνταγματικής νομιμότητας, εκφράζει τα τόσο αναγκαία για την εποχή μας αισθήματα της εθνικής ενότητας και της κοινωνικής αλληλεγγύης. Οφείλει, όταν παρεμβαίνει στον δημόσιο χώρο και προβαίνει σε δημόσιες δηλώσεις, να εκφέρει λόγο υπερκομματικό, εθνικό και ενοποιητικό.

Σε αυτές η Πρόεδρος της Δημοκρατίας ανέδειξε με τις παρεμβάσεις της και δύο νέες κατηγορίες συμβολισμών.

Αυτές που καλλιεργούν ένα προεδρικό είδωλο, στο οποίο αντικατοπτρίζεται η πολιτική ενότητα και ταυτότητα της κοινωνίας μας, μέσα όμως από την πολλαπλότητα και τη διαφορετικότητά της, μέσα από τις κοινωνικές διακρίσεις, τις ανισότητες ή τις αδικίες της. Με τις παρεμβάσεις και τους λόγους της θέλει να φέρει το ανώτατο αξίωμα κοντά στην κοινωνία, στους απλούς ανθρώπους και να συμφιλιώσει τα διαφορετικά, χωρίς να θίξει την ιδιο-προσωπία τους. Το Εμείς με τους άλλους, με τους ξένους, τους πρόσφυγες. Να δείξει ότι πέρα από τις φυλετικές, εθνικές, θρησκευτικές ή άλλες ταυτότητες και ιδιαιτερότητες είμαστε όλοι πολίτες του κόσμου.

Αυτό θέλει να αναδείξει η Πρόεδρος όταν επισκέπτεται και σκύβει στους πρόσφυγες, στους απόκληρους και παραμελημένους, στους άστεγους, όταν επισκέπτεται το Καστελλόριζο, όταν βλέπει την παραμονή Χριστουγέννων την κυρα-Ρήνη στην Κίναρο, όταν επισκέπτεται τους Ρομά, και όταν μιλά για την ομοφοβία, την αμφιφοβία ή την τρανσφοβία καταδικάζοντας τις διακρίσεις και τη ρητορική του μίσους. Οταν μιλά για την έμφυλη βία, την κακοποίηση των γυναικών και τις γυναικοκτονίες και όταν συνομιλεί με ουκρανούς φοιτητές και φοιτήτριες. Τα παιδιά της Ουκρανίας είναι, για εκείνην, όπως τα παιδιά της Συρίας, του Ιράκ, της Παλαιστίνης, της Σομαλίας, σαν τα δικά μας παιδιά.

Πλάι όμως σε αυτές τις συμβολικές παρεμβάσεις ξεδιπλώνεται και μια άλλη κατηγορία συμβολισμών, που φανερώνουν την αγάπη της για την τέχνη και τον πολιτισμό. Αυτό φανερώνεται, όταν επισκέπτεται μια έκθεση ζωγραφικής ή γλυπτικής, όταν πάει σε μια θεατρική παράσταση, όταν αποχαιρετά συγκινητικά τον Αγγελόπουλο, τον Μίκη, εκφέροντας έναν μνημειώδη λόγο.

Αισθάνεται ότι ενεργεί τότε ως η πρώτη πολίτης/δα της χώρας, και ότι οφείλει με αυτήν της την ιδιότητα να δώσει ένα παράδειγμα, να καλλιεργήσει ένα πρότυπο πολιτισμένου πολίτη. Να γίνει η ίδια σύμβολο και υπόδειγμα πολιτικού πολιτισμού.

Δεν πιστεύω πως υπάρχει ευγενέστερη φιλοδοξία και ευγενέστερος τίτλος απ’ αυτόν για έναν Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Αλλά και το αντίστροφο, δεν νομίζω πως μπορούμε να φανταστούμε να κοσμείται η θεσμική φυσιογνωμία του Προέδρου με άλλη, τόσο κολακευτική θεσμική ιδιότητα.

Αυτή είναι η Πρόεδρος της Δημοκρατίας μας. Δεν υποδύεται ρόλο Προέδρου, δεν προσποιείται τον Πρόεδρο. Πρόεδρος είναι ο εαυτός της. Μια σχέση ειλικρίνειας και αμεσότητας έχει ενσταλαχτεί μεταξύ των δύο, του θεσμού και του φορέα του. Το γράμμα του Συντάγματος συναντά το πνεύμα του.

Και όπως θα έλεγε η γυναίκα για την οποία σας μίλησα: πόσο το είχαμε ανάγκη, πόσο το έχουν ανάγκη αυτό το ύφος και αυτό το ήθος πολιτικής εξουσίας, το πολιτικό μας σύστημα και οι συνταγματικοί θεσμοί μας.

Ο Αντώνης Μανιτάκης είναι ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ, επικεφαλής της Επιστημονικής Επιτροπής της Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας