Η «ληξιαρχική πράξη γέννησης» της Βραζιλίας

Στις 22 Απριλίου 1500 το πλήρωμα δώδεκα πορτογαλικών πλοίων, υπό τις διαταγές του Πέδρο Αλβαρες Καμπράλ, Ιππότη του Τάγματος της Τιμής, αντικρίζει τις ακτές της Βραζιλίας, στο ύψος της σημερινής Μπαΐα Καμπράλια. Από τις τρεις σημαντικές μαρτυρίες που σώζονται ξεχωρίζει η επιστολή του αριστοκράτη Πέρο Βας ντε Καμίνια προς τον βασιλιά Μανουέλ Α’, με την οποία του αναγγέλλει την ανακάλυψη της Βραζιλίας. Η επιστολή αυτή, που εντάχθηκε το 2005 στον διεθνή κατάλογο του προγράμματος της UNESCO «Μνήμη του κόσμου», μεταφράστηκε πρόσφατα από τη Μαρία Παπαδήμα και κυκλοφορεί στο «Μεγαλειότατε, βρήκαμε τη γη του Μπραζίλ» (εκδ. Αιώρα, με κατατοπιστική εισαγωγή και σημειώσεις της μεταφράστριας). Οπως σημειώνει η ίδια: «Ο συγγραφέας, από τη θέση του αυτόπτη μάρτυρα, υιοθετεί ένα ανεπιτήδευτο ύφος γραφής». Γράφει, για παράδειγμα, ο Βας ντε Καμίνια, παρατηρώντας τους πρώτους «ανθρώπους της στεριάς»: «Η όψη τους είναι μαυριδερή, λίγο προς το κοκκινωπό, έχουν ωραία πρόσωπα και μύτες και είναι καλοκαμωμένοι. Κυκλοφορούν ολόγυμνοι, εντελώς ακάλυπτοι, χωρίς να νοιάζονται να σκεπάσουν ή να δείξουν τα απόκρυφα μέρη τους. Συμπεριφέρονται με τόση αθωότητα σαν να έδειχναν το πρόσωπό τους». Και παρακάτω για τις κοπέλες που συναντούν: «Πολύ νέες και πολύ χαριτωμένες, με κατάμαυρα μαλλιά που τους έπεφταν στην πλάτη. Τα απόκρυφά τους μέρη ήταν τόσο φουσκωτά, τόσο σφιχτά και καθαρά από τρίχες που, παρότι τα κοιτάζαμε επίμονα, δεν νιώθαμε καμιά ντροπή».

«Η ΣΤΙΓΜΗ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ». Ο εκτελών χρέη γραμματέα της πορτογαλικής αποστολής περιγράφει και την άνεση με την οποία οι ιθαγενείς δέχονται τα θρησκευτικά έθιμα των Πορτογάλων. «Πενήντα με εξήντα από δαύτους έμειναν μαζί μας και γονάτισαν όλοι τους, όπως κι εμείς. Κι όταν ήρθε η στιγμή του Ευαγγελίου και σηκωθήκαμε όρθιοι με τα χέρια υψωμένα, σηκώθηκαν κι αυτοί μαζί μας και ύψωσαν τα χέρια τους κι έμειναν έτσι μέχρι το τέλος. Υστερα ξανακάθισαν όπως κι εμείς. Και τη στιγμή της Θείας Ευχαριστίας, όταν πέσαμε στα γόνατα, έκαναν κι εκείνοι ακριβώς το ίδιο, με τα χέρια υψωμένα και τόσο προσηλωμένοι, που διαβεβαιώνω τη Μεγαλειότητά Σας ότι αισθανθήκαμε μεγάλη ευλάβεια».

Το ύφος και οι αναφορές της εποχής φτάνουν ως εμάς χάρη στη μετάφραση. Η Μαρία Παπαδήμα μάς πληροφορεί στην εισαγωγή: «Η επιστολή αυτή έμεινε για αιώνες στην αφάνεια, καταχωρισμένη στα βασιλικά αρχεία του Torre de Tombo, και μόνο το 1817 ήρθε στο φως της δημοσιότητας από τον Μανουέλ Αϊρες ντε Καζάλ, ο οποίος τη συμπεριέλαβε στο έργο του “Corografia Brasilica”, που αποτελεί το πρώτο βιβλίο που εκδόθηκε στη Βραζιλία. Εκτοτε έχει επανεκδοθεί περισσότερες από εβδομήντα φορές, καθώς θεωρείται η “ληξιαρχική πράξη γέννησης” της Βραζιλίας και ένα από τα θεμελιώδη κείμενα της πολιτιστικής κληρονομιάς της πορτογαλικής γλώσσας».