Συμπαγής και καθαρή

«Την ξαναέγραψα με τον δικό μου τρόπο, απηχώντας την τραγωδία που εμείς οι ίδιοι ζούσαμε», σημείωνε ο γάλλος θεατρικός συγγραφέας Ζαν Ανούιγ (Jean Anouilh, 1910-1987) για τη δική του «Αντιγόνη», που έγραψε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1941-1942) και ανέβηκε το 1944. Το έργο που επαναφέρει τον μύθο του Σοφοκλή είναι ιδωμένο μέσα από τη νέα ζοφερή πραγματικότητα της εποχής του, χωρίς να ακολουθεί τους αυστηρούς κανόνες του είδους. Ολα τα βασικά πρόσωπα είναι εκεί – Αντιγόνη, Κρέων, Αίμων, Ισμήνη, Τροφός, Κορυφαίος και Χορός, Ευρυδίκη, όπως εκεί βρίσκεται και όλη η «τραγική» ουσία: ο λόγος και ο αντίλογος, η αντιπαράθεση ηθικών και πολιτικών αξιών, η σύγκρουση δύο μεγεθών, δύο κόσμων, η θυσία και η επιβεβαίωσή (;) της.

Η απαγόρευση της ταφής του Πολυνείκη από τον Κρέοντα, η άρνηση της Αντιγόνης να υποταχθεί στη διαταγή, ο έρωτάς της για τον Αίμονα, τον γιο του Κρέοντα, η διαφορετική στάση της αδελφής της Ισμήνης, η αναμέτρηση και η τελική σύγκρουση. Κι όλα αυτά μέσα στο άγριο σκηνικό του πολέμου…

Στην Ελλάδα πρωτοανέβηκε – πού αλλού; – στο Θέατρο Τέχνης από τον Κάρολο Κουν, ο οποίος συνήθιζε να συστήνει στο κοινό τα έργα που έμελλε να σηματοδοτήσουν το θέατρο του 20ού αιώνα. Στην παράσταση (σεζόν 1946-47) η Ελλη Λαμπέτη ανέλαβε τον ομώνυμο ρόλο. Η «Αντιγόνη» του Ανούιγ ανήκει στον κύκλο των Μαύρων Εργων του (Pieces Noires), που χαρακτηρίζονται από ειρωνεία και σαρκασµό και με τα οποία ο ίδιος στέκεται απέναντι στο απόλυτο.

Παρατεταγμένος στη σκηνή, καθισμένος σε καρέκλες που δημιουργούν μια ευθεία, τα μέλη του θιάσου της «Αντιγόνης» αποφεύγουν την επικοινωνία μεταξύ τους. Σαν να προετοιμάζοναι για το παιχνίδι που θα παιχθεί ενώπιον του κοινού. Οπως και συμβαίνει: με την Τροφό – Μαρία Πρωτόπαππα να αποκόπτεται από την ομάδα και να κάθεται απέναντί τους, στις πρώτες σειρές της πλατείας, αναλαμβάνοντας τον (διπλό) ρόλο του σκηνοθέτη – τόσο στο θέατρο εν θεάτρω όσο και στην ίδια την παράσταση -, το κουβάρι αρχίζει να ξετυλίγεται. Με τη σκηνοθετική της ματιά θέτει προβληματισμούς και αναζητά (;) απαντήσεις σε ερωτήματα που στέκονται αιώνια μπροστά μας και μοιάζουν να μην έχουν λύση. Κι όλο αυτό πραγματώνεται σκηνικά από έναν θίασο που υπηρετεί με ειλικρίνεια τα πιστεύω κάθε ρόλου.

Ο ΘΙΑΣΟΣ. Ξεκινώντας από τον Κορυφαίο του Χορού, που καθισμένος κι αυτός στο κοινό μοιάζει να μας εκπροσωπεί: ο Χρήστος Στέργιογλου καταθέτει μια ολοκληρωμένη ερμηνεία, που προτάσσει την ειρωνεία ως αντίδοτο σε όσα συμβαίνουν, δίχως να στερεί από τον ρόλο το διαρκές δίπολο που τίθεται από τον Σοφοκλή ως τον Ανούιγ. Ακριβής, συγκινητικός, αποστασιοποιημένος και βαθιά συμπονετικός – ειρωνικός.

Η Κίττυ Παϊταζόγλου είναι η μικροσκοπική Αντιγόνη, που με την εσωτερική της δύναμη και τη σαφήνεια της στάσης και της ερμηνείας της οδηγείται χωρίς αμφιβολίες σε απόλυτες επιλογές. Δίπλα της ο Αίμων από τον Δημήτρη Μαμιό, σε μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία – φωνή, παρουσία, βλέμμα.

Οσο για τον Κρέοντα, ο Γιάννης Τσορτέκης, αναλαμβάνοντας τον ισχυρό συνδετικό ρόλο του χθες με το αύριο, καταθέτει μια ενδιαφέρουσα περσόνα. Πολιτικός κυνισμός, νύξεις χυδαιότητας, ψευδαίσθηση κυριαρχίας ως την τελική διάψευση αποτελούν τα κομμάτια ενός ερμηνευτικού παζλ που ολοκληρώνεται επί σκηνής.

Υπάρχει κάτι το συμπαγές, το καθαρό μέσα στην «Αντιγόνη» της Μαρίας Πρωτόπαππα, ένας συνδυασμός παιχνιδιού με σύγχρονη ματιά, που είναι σχεδόν αρχετυπικός.

Ανα-παράσταση και μετα-κίνηση…
Στην κατάμεστη αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, μια εβδομάδα νωρίτερα (Τρίτη 22/3), δόθηκε μια παράσταση που δεν μοιάζει με τις άλλες: Χωρίς ηθοποιούς αλλά με νομικούς – κυρίως ποινικολόγους, χωρίς θεατρικό έργο αλλά με κείμενο προσαρμοσμένο στη σκηνική του απόδοση, χωρίς σκηνικά, αλλά με σκηνογραφικές νύξεις στα αντικείμενα και στα κοστούμια, με μουσική, τραγούδι και χορογραφικές πινελιές.
Το εγχείρημα μου φάνηκε πρωτότυπο και, κυρίως, βρήκα ενδιαφέρουσα την ιδέα και την πρωτοβουλία μιας παράστασης δικαστικού περιεχομένου (Η Δίκη του Κολοκοτρώνη, 1834), με ιστορικές αφετηρίες και τους ίδιους τους νομικούς σε θεατρικούς ρόλους. Κι όλο αυτό με μια διάθεση ανατροπής στερεοτύπων κι αυτής της αυστηρής, ίσως και αποστειρωμένης εικόνας που έχουμε όλοι για τους δικηγόρους –γενικώς…
Το τελικό αποτέλεσμα – με τη συνδρομή ασφαλώς τόσο του συγγραφικού διδύμου Μιχάλη Ρέππα και Θανάση Παπαθανασίου που διαχειρίστηκαν τα Πρακτικά της εν λόγω Δίκης όσο και του σκηνοθέτη Σταύρου Καραγιάννη, διέθετε τα χαρακτηριστικά μιας θεατρικής παράστασης. Κι αν το πρώτο, εύκολο, συμπέρασμα είναι ότι μια δίκη είναι κι αυτή μια «παράσταση», το δεύτερο και σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι έρχεται να επιβεβαιώσει τη δύναμη και τη διεισδυτικότητα της ίδιας της θεατρικής τέχνης στον καθένα μας. Είτε ως θεατές και κοινό είτε ως υποκριτής και συμμετέχων, αυτό το τρίγωνο που ολοκληρώνεται με τον λόγο, το κείμενο, εξακολουθεί να αποτελεί μια κορυφαία λειτουργία με πολλούς αποδέκτες.
Γιατί το θέατρο δεν κρίνεται μόνον στο αποτέλεσμά του – κρίνεται και μέσα από την ίδια τη διαδικασία που το οδηγεί στην περάτωσή του. Κρίνεται από την προσπάθεια συνεύρεσης και συνομιλίας πολλών και διαφορετικών ανθρώπων στις πρόβες. Κρίνεται από την κοινή στόχευση στο αποτέλεσμα. Αλίμονο, προφανώς και δικαιώνεται, ολοκληρώνεται με τη ζωντανή παράσταση ενώπιον του κοινού. Αλλά ενδιαμέσως έχει προσφέρει πολλά, πάρα πολλά σ’ εκείνους που μπήκαν στα μονοπάτια του θεάτρου, ψάχνοντας μέσα τους ν’ αντλήσουν το υλικό που θα τους βοηθήσει να σταθούν πάνω στο σανίδι. Και τελικά, αυτή η μετακίνηση είναι που αξίζει…