Βίοι παράλληλοι

Αν οι εθνικές επέτειοι των λαών δεν είναι ευκαιρία για αυτοκριτική, για κατά μέτωπον, χωρίς φάλαρα και παρωπίδες, αντιμετώπιση των λαθών, των παραλείψεων, των υπεκφυγών και την αναζωπύρωση των παθών, αν περιορίζονται σε πανηγυρικούς, κενούς συχνά περιεχομένου, αν δεν αποτελούν κάθε φορά επανεκτίμηση και των προσώπων και των ομάδων και των θεσμών, καταντούν μια αποκριάτικη μάσκα χαζοχαρούμενων εορτών, αργίας, εξόδων προς τις εθνικές και τουριστικές παιδικές χαρές. Ας μην ξεχνάμε ποτέ αυτές τις επετείους, πως η Επανάσταση του 1821 ξεκίνησε από μια δράκα ανθρώπων γύρω από τον Παπαφλέσσα, που αντιμετωπίστηκε εχθρικά από τους βολεμένους πρόκριτους, για να πεθάνει σχεδόν μόνος πίσω από ένα μετερίζι και να τιμηθεί μετά τον απέλπιδα ηρωικό θάνατό του από τον εχθρό.

Το φίλημα του Ιμπραήμ που έμεινε και στη λογοτεχνία μας με το διήγημα του Μητσάκη ήταν ένα γερό χαστούκι σε κείνους που άφησαν τον ασυμβίβαστο παπά μόνο κι έρημο, με ένα καριοφίλι και λίγο μπαρούτι. Επρεπε να επαναλάβουμε πάλι και πάλι την έριδα μεταξύ μας που μας κληροδότησε στην «Ιλιάδα» ο Ομηρος, ανάμεσα στον Αγαμέμνονα και στον Αχιλλέα, που συνεχώς επαναλαμβάνεται με καρμπόν, θα έλεγε κανείς, ως τις μέρες μας. Για να ακούμε άκριτα κάθε φορά τον μεγάλο μας ποιητή να φωνάζει: «Αν μισούνται ανάμεσό τους, δεν τους πρέπει ελευθεριά».

Ο Παπαφλέσσας πέθανε σαν τον λύκο τον μονιά, ο Καραϊσκάκης δολοφονήθηκε από ελληνικό προδοτικό χέρι, ο Κολοκοτρώνης μπήκε φυλακή και δικάστηκε από τους συναγωνιστές του. Ο Ανδρούτσος, άλλος μονιάς αυτός, σαν τον άλλον παλιό συνέλληνα, τον Λεωνίδα, και στην ίδια περιοχή, όπου μόνος, με λίγους πιστούς, όπως και ο Αθανάσιος Διάκος, αντιμετώπισαν οργανωμένες, άρτια εξοπλισμένες εχθρικές στρατιές. Αυτές οι αιώνιες Θερμοπύλες έγιναν στον κυρίαρχο και ιστορικό ρομαντισμό σύμβολα και ποιητικά μοτίβα και αποφύγαμε, χωρίς ντροπή, να αναλάβουμε με κριτικό πνεύμα την ευθύνη, ιστορικά πλέον πιστοποιημένη, πως ό,τι μας διδάσκει η Ιστορία είναι ότι δεν μας διδάσκει τίποτα!

Ελληνες δολοφόνησαν τον Καποδίστρια, Ελληνες έστειλαν στον θάνατο, ταπεινώνοντάς τον, τον Τρικούπη, Ελληνες λιθοβολούσαν τον Βενιζέλο και Ελληνες εγκατέλειψαν στην ερημιά τον Βελουχιώτη και Ελληνες περιέφεραν το κεφάλι του ως τρόπαιο. Ελληνες ήταν οι Τριάκοντα Τύραννοι στην αρχαία Αθήνα και δίωξαν, σκότωσαν και ξάφρισαν περιουσίες μέσα στον αγώνα που έδινε η πόλη τους εναντίον του εχθρού, δυστυχώς ομόφυλου. Ο Ιωάννης Τσιμισκής είχε θείο τον Νικηφόρο Φωκά και τον δολοφόνησε στο κρεβάτι του.

Από τη βαθιά εκείνη εποχή, στην αυγή του πολιτισμού (τι όρος!) που ο Κάιν σκότωσε τον Αβελ, ο ενδοοικογενειακός, ο ενδοφυλετικός φόνος είναι ένα σταθερό και αμετακίνητο έγκλημα. Τον Ιωνα Δραγούμη Ελληνες τον εκτέλεσαν. Και έλληνες στρατοδίκες έστειλαν στο απόσπασμα και τους Εξ πολιτικούς και χρόνια αργότερα εκατοντάδες πολίτες που απλώς είχαν διαφορετική γνώμη για την Ιστορία και τη διαχείριση των κοινών. Από την άλλη, εμείς που παιδιά ζήσαμε την Κατοχή, και την ιταλική και κυρίως τη γερμανική θηριωδία, νιώθουμε τώρα πως η τηλεοπτική καταγραφή μάς κατακλύζει τι σημαίνει βομβαρδισμένη πόλη, τι σημαίνει πρόσφυγες, τι σημαίνει έντρομα παιδικά μάτια και τι σημαίνει διάσπαρτα πτώματα στους δρόμους και ομαδικούς τάφους. Τώρα που έγιναν καθημερινή τραγική γνώση τα ονόματα Κίεβο και Οδησσός δεν αντιλαμβάνομαι γιατί τα τόσο ενημερωμένα κανάλια μας, που έχουν στείλει άξιους και τολμηρούς δημοσιογράφους (κυρίως νέες κοπέλες!) στη φωτιά του πολέμου, δεν σκέφτηκαν να προβάλουν και τα αριστουργήματα του Αϊζενστάιν που, εκτός από κορυφαίες αισθητικές κατακτήσεις της κινηματογραφικής τέχνης, είναι και εξαίσια τεκμήρια ιστορικών γεγονότων. Στο αξεπέραστο φιλμ «Το θωρηκτό Ποτέμκιν» ο Αϊζενστάιν απαθανατίζει 97 χρόνια πριν την ίδια ακριβώς συνθήκη στη χώρα του που βλέπουμε και τώρα. Ο τσαρικός στόλος πολιορκεί την Οδησσό και οι ναύτες του θωρηκτού «Ποτέμκιν» επαναστατούν εναντίον της βάρβαρης τσαρικής εξουσίας. Εντωμεταξύ ο Αϊζενστάιν, ενώ η πόλη σφυροκοπείται από τα πυροβόλα του τσαρικού στρατού και βλέπει να καταρρέουν τα σπίτια τους, να πυρπολούνται θέατρα, μουσεία, μνημεία και εμπορικές εταιρείες, σε μια πόλη που είχε πριν τον πόλεμο εκείνον (1905) δήμαρχο Ελληνα – ποιον; Τον Ανδρέα Συγγρό – και μια αυτούσια ελληνική παροικία, όπως τώρα η Μαριούπολη, τα γυναικόπαιδα, γέροι, ανάπηροι, αλλόφρονες να εγκαταλείπουν την πόλη που είναι έξοχα αναπτυγμένη στην πλαγιά του βουνού, κατεβαίνοντας μέσα σε καταιγισμό πυρών την περίφημη σκάλα της Οδησσού, ένα αριστούργημα αρχιτεκτονικής. Εκεί στη σκάλα εκείνη πέφτουν νεκροί χιλιάδες πολίτες που αναζητούσαν διέξοδο στην παραλία που, όμως, καλύπτεται από τις οβίδες του ναυτικού. Οι επαναστατημένοι ναύτες του θωρηκτού ανοίγουν πυρ και κατορθώνουν να απωθήσουν τον τσαρικό στόλο. Ακολουθεί η θριαμβευτική είσοδος των επαναστατών στην πόλη και η πρώτη, πριν από τη μεγάλη Επανάσταση του 1917, προσπάθεια αυτοδιοίκησης.

Αλλά στον Αϊζενστάιν οφείλουμε και ένα άλλο αριστούργημα του σινεμά. Τον «Ιβάν τον Τρομερό», ένα ιστορικό χρονικό του τρόπου που η Ρωσία αντιμετώπισε τους βαρβάρους Γερμανούς που πάνοπλοι νομάδες επεκτείνονται από την Ασία στα ευρωπαϊκά εδάφη. Το αξιόλογο για τις μέρες που ζούμε ντοκουμέντο είναι ότι ο Ιβάν εδρεύει στο Κίεβο, την πρωτεύουσα τότε πριν από τη Μόσχα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Εκεί, σε μια αλησμόνητη σκηνή στο παγκόσμιο σινεμά, γίνεται η λειτουργία για να ευλογηθούν τα όπλα που θα αντιμετωπίσουν τον εχθρό.

Μετά το αριστούργημα αυτό ο Αϊζενστάιν εξαφανίστηκε επί Στάλιν, βέβαια, από τα πλατό, αλλά και τη ζωή. Αγνοήθηκε τελείως το τέλος του. Πιθανόν άφησε τα κόκκαλά του σε κάποια εξορία στη Σιβηρία μαζί με άλλους διανοούμενους και επιστήμονες. Ο μέγας φυσικός Ζαχάροφ εξαφανίστηκε, ο Παστερνάκ δεν μπόρεσε να βρεθεί στην τελετή που του δόθηκε το Νομπέλ, αλλά ούτε ο Σολζενίτσιν, που πήρε το άλλο ρωσικό Νομπέλ, ο συγγραφέας για τις εξορίες στα γκουλάγκ, έφτασε ποτέ στην Σουηδική Ακαδημία για να παραλάβει το βραβείο του.

Τώρα είναι φυλακισμένος ο δικηγόρος και ακτιβιστής Ναβάλνι (Βραβείο Ζαχάρωφ), πολιτικός αντίπαλος του Πούτιν. Θυμίζω πως ο Μαξίμ Γκόρκι ήταν μενσεβίκος, δηλαδή ανήκε στην αντιπολίτευση των μπολσεβίκων. Δηλητηριάστηκε, όπως απεδείχθη, από τον Στάλιν και κηδεύτηκε πανηγυρικά με τον Στάλιν να βαστάει στον ώμο του το φέρετρό του.

Οταν βρέθηκα στη Μόσχα, την εποχή του Γέλτσιν, καλεσμένος από τα ποντιακά σωματεία που είχαν ιστορία (και εξορίστους εκατοντάδες από το καθεστώς του Στάλιν), άκουσα ιστορίες φοβερές και τρομερές για τους διωγμούς. Υπήρχαν νέοι, έφηβοι που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και με ψευδώνυμα εργάζονταν στην Τσετσενία και επέστρεψαν στη μάνα τους άντρες παντρεμένοι με παιδιά, την εποχή του Χρουστσόφ!

Ο σημερινός τσαρίσκος της Ρωσίας, άνθρωπος της KGB, συνεχίζει, χωρίς να αλλάξει σελίδα στην τραγική ιστορία ενός λαού που έστειλε στην εξορία τον Ντοστογέφσκι, απομόνωσε τον Παστερνάκ και κυνήγησε τη μεγάλη ποιήτρια Αχμάτοβα. Είναι τραγικό να σκέφτεται κανείς πως, αν έγραφε σήμερα ο Γκόγκολ τον «Επιθεωρητή», δεν θα χρειαζόταν, παρά να αλλάξει μόνο χρονολογία. Βλέποντας σήμερα στις οθόνες τις λαϊκές πολυκατοικίες στη Μαριούπολη, νομίζει πως ξαναδιαβάζει το αριστούργημα του Γκόρκι «Στο Βυθό».