«Στην Ελλάδα ριζοσπαστικό {LF}είναι το αυτονόητο»

Οσοι γνωρίζουν το έργο του Φαίδωνα Ταμβακάκη μπορούν εύκολα να διαπιστώσουν ότι το ταξίδι ως έννοια παίζει κυρίαρχο ρόλο στη μυθοπλασία του. Ενας «θαλασσοπόρος» συγγραφέας που διασχίζει ένα μεγάλο μέρος της μετέωρης ελληνικής ιστορίας και των ανθρώπων της. Στο πρόσφατο χορταστικό μυθιστόρημα «Το τελευταίο ποστάλι» συναντά τον κεντρικό ήρωά του πάνω στο φέρι που κάνει ένα τελευταίο ταξίδι για το νησί της Αγίας Ελένης (τον ύστατο τόπο εξορίας του Ναπολέοντα Βοναπάρτη) από τη Νότια Αφρική. Ο Ναύαρχος, όπως είναι το προσωνύμιο του πρώην τσιμεντοβιομήχανου, αφηγείται ιστορίες με πρόσωπα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη χρεοκοπία της εταιρείας του και κατ’ επέκταση της χώρας. Το μυθιστόρημα του Ταμβακάκη είναι εξόχως ατμοσφαιρικό, ενώ χτίζει μια πολυπρόσωπη πλοκή μέσα σε βινιέτες, που περιλαμβάνει την τοιχογραφία των διαδρόμων της εξουσίας α λα ελληνικά.

Ποιες είναι οι πρώτες σκέψεις σας για τον πόλεμο στην Ουκρανία;

Ζωντάνεψε στα μάτια μου η σκηνή στις Σκάλες Ποτέμκιν της Οδησσού, με το άοπλο πλήθος, γυναίκες, παιδιά, ανάπηροι, να χαιρετά χαρούμενο το θωρηκτό. Αίφνης εμφανίζονται οι Κοζάκοι κι αρχίζει το μακελειό. Πέφτουν δεκάδες νεκροί και μερικές γυναίκες λένε «πάμε, θα τους πείσουμε». Στέκονται μπροστά στους τυφεκιοφόρους, αλλά αυτοί ρίχνουν στο ψαχνό. Μια μάνα πέφτει νεκρή και το καρότσι με το μωρό που σκούζει κατρακυλάει στις σκάλες πάνω από πτώματα. Πολλά χρόνια μετά, έπαιρνα φωτογραφίες στις ίδιες σκάλες. Φαίνονταν όλα τόσο μακρινά και ασπρόμαυρα, ένας ξεπερασμένος εξπρεσιονισμός, η μέρα εκείνη τόσο γλυκιά και ηλιόλουστη.

Πώς ξεκινήσατε να σχεδιάζετε
«Το τελευταίο ποστάλι»;

Το «Ποστάλι» ξεκίνησε όταν ταξιδεύοντας με ένα φέρι πρόσεξα έναν επιβάτη που ήταν ίδιος ένας χαμένος φίλος μου. Σε όλη την υπόλοιπη διαδρομή αναλογιζόμουν πόσοι έφυγαν στα χρόνια της κρίσης και πόσο φευγαλέα τους θρηνήσαμε, απορροφημένοι από άλλες αγωνίες και προβλήματα. Ενιωσα ότι τους όφειλα την ιστορία όπως την έζησα κι όπως μου την αφηγήθηκαν. Κατέφυγα στον Ηρόδοτο για συμβουλές και, από σύμπτωση, στον κινέζο συνάδελφό του Σίμα Τσιάν (σ.σ.: κατά πολλούς, ο πατέρας της κινεζικής ιστορίας). Βρήκα αρκετά κοινά στην κατασκευή της ιστορίας, από δύο συγγραφείς που τους χώριζαν μερικοί αιώνες και μια γεωγραφική απόσταση αγεφύρωτη όσο ζούσαν. Ετσι είπα να ακολουθήσω το μονοπάτι τους. Για να το διανύσω, βέβαια, χρειάστηκε να το ξεχερσώσω δύο φορές και να το στρώσω τρεις. Μένει να φανεί αν έκανα το χρέος μου.

Ο Ναύαρχος ως κεντρικός αφηγητής τι περικλείει για εσάς;

Είναι χαρακτήρας που απαντά σε διάφορες χώρες, πολιτισμούς και χρονικές περιόδους. Θεώρησα ότι ήταν ένα αναπάντεχο θύμα της κρίσης, συνεπώς ενδιαφέρον να αναλυθεί. Οσο εισχωρούσα στη ζωή του, ανακάλυπτα την πολυπλοκότητα του κύκλου του και το πόσο απλωμένη ήταν η επίδρασή του στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Ωστόσο οι Ναύαρχοι δεν συνηθίζουν να είναι αποκαλυπτικοί, κι όταν γράφουν απομνημονεύματα προτιμούν να εκδίδονται μετά θάνατον ή να διανέμονται σε κλειστό κύκλο. Αλλά κι όταν φτάνουν στο φως, πόσοι τα διαβάζουν και πόσοι μαθαίνουν από αυτά; Στους επόμενους δύο τόμους (το «Ποστάλι» είναι το πρώτο μέρος τριλογίας) οι αφηγητές θα είναι άλλοι, οι χαρακτήρες οι ίδιοι.

Η πορεία της χώρας μέσα από σχεδόν 100 χρόνια. Πώς φτάσαμε εδώ σήμερα;

Το «Ποστάλι» απλώς κουβαλάει επιβάτες, εμπορεύματα, τρόφιμα, εργαλεία και μηχανήματα. Δεν κρίνει τους επιβάτες, δεν κρίνει αυτούς που τα παρήγγειλαν ή τα χρησιμοποίησαν. Απλώς φορτώνει, στοιβάζει, ξεφορτώνει. Επαναλαμβάνει το ίδιο δρομολόγιο με άλλους κυβερνήτες, άλλο πλήρωμα, άλλους επιβάτες και φορτίο. Ωστόσο κάποτε έρχεται το τέλος του πλοίου, χτίζεται αεροδρόμιο, όλα θα αλλάξουν. Το βαπόρι μπορεί να πάει για σκραπ, να έχει μια δεύτερη ζωή, να γίνει μουσείο. Οι επιβάτες και τα εμπορεύματα θα βολευτούν στη νέα κατάσταση, ορισμένοι φυσικά την ονειρεύονταν και άλλοι θα νοσταλγήσουν το παλιοκάραβο. Ελπίζω αυτή η, αναγκαστικά, ελλιπής καταγραφή να φανεί χρήσιμη στους επερχομένους.

Το επιχειρείν και οι πολιτικές διασυνδέσεις. Ενα σχεδόν «αόρατο» θέμα μυθοπλαστικά στη χώρα μας. Πώς το προσεγγίσατε;

Υποθέτω όπως το αντιλαμβάνεται ο Ναύαρχος. Πολιτική και οικονομία, ο Γιάννης και το Θεριό. Αλλοτε συνεργάζονται, άλλοτε κονταροχτυπιούνται κι άλλοτε ξεχνούν την ύπαρξη του άλλου. Οσο και αν προσποιούνται, και ο Γιάννης και το Θεριό έχουν αλληλεξάρτηση. Από την αρχή της ιστορίας, όχι μόνο των τελευταίων 100 ετών, δεν πάνε ποτέ χώρια. Βρίσκω ενδιαφέρον ότι το θεωρείτε «αόρατο», δεν θα το φανταζόμουν ποτέ για κάτι τόσο πασιφανές. Αλλά ας μην ξεχνάμε πως στην Ελλάδα το πιο ριζοσπαστικό που μπορεί να πει κανείς είναι το αυτονόητο.

Ποια ή τι είδους μπορεί να είναι η μεγάλη αφήγηση του 21ου αιώνα;

Είναι δύσκολο να απαντηθεί γενικώς, αλλά ακόμη πιο δύσκολο όταν σφυρίζουν οι βόμβες στην Ευρώπη. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα ίδια μεγάλα θέματα, η ύπαρξη, ο έρωτας, ο θάνατος, που απασχολούσαν πάντα το μυθιστόρημα. Και κρυμμένος πίσω από τα μεγάλα θέματα, ο πόθος για περισσότερη ελευθερία. Οσο και να απελευθερωθήκαμε από πολλούς δυνάστες τον 20ό αιώνα, από αρρώστιες, προκαταλήψεις, άγνοια, αποκτήσαμε καινούργιους. Και σε πολλούς από εμάς προκαλεί έκπληξη η άνοδος της βίας, στο σπίτι, στους δρόμους, στα κράτη. Αρκετοί ειδικοί ψάχνουν για τα αίτια της δυναμικής επιστροφής του μεγάλου εχθρού της ελευθερίας. Η τέχνη θα ασχοληθεί με τον τρόπο της.

{1BSYG}Φαίδων Ταμβακάκης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το τελευταίο ποστάλι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σελ. 376{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ