Ο λιμός που θέλει να «σβήσει» ο Πούτιν

Τον Νοέμβριο του 2019 η έγκριτη και πασίγνωστη για τις μελέτες της πάνω στον «υπαρκτό σοσιαλισμό» αμερικανίδα ιστορικός Αν Αμπλμπομ είχε δώσει μια συνέντευξη στο «Βιβλιοδρόμιο» («ΤΑ ΝΕΑ» 2-9-2019) για το συγκεκριμένο βιβλίο. Εκεί υποστήριζε πως «ο Κόκκινος Λιμός ήταν ταμπού για τον Πούτιν». Η Ουκρανία ήταν καρφί στο μάτι όχι μόνο του Στάλιν και των μετέπειτα σοβιετικών ηγετών αλλά και του «σκληρού» και «μάτσο» ηγέτη, τον οποίο το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου το 2018 είχε αναγορεύσει επίτιμο διδάκτορα του (βλ. σχετικά την πρόσφατη καταγγελία του καθηγητή Θεόδωρου Παπαθεοδώρου) για την προσφορά του στις ελληνορωσικές σχέσεις, τα γράμματα, τις τέχνες, την κοινωνία και τη δημοκρατία» (sic). Το Πανεπιστήμιο είχε ζηλώσει τη δόξα άλλων ιδρυμάτων και πολιτιστικών φορέων που τη δεκαετία του 1990 βράβευαν άλλους «δημοκράτες» και αντιιμπεριαλιστές όπως ο Μιλόσεβιτς και ο Κάρατζιτς.

Δεν θα ξεκινήσω την παρουσίαση αυτού του συγκλονιστικού βιβλίου – ντοκουμέντο από την αρχή του, αλλά από το τέλος. Από εκεί που η συγγραφέας του μας προειδοποιεί πως η Ρωσία του Στάλιν τότε και του Πούτιν σήμερα επιδιώκει να σβήσει την Ουκρανία από τον χάρτη ως ξεχωριστό κράτος, έθνος, γλώσσα, ιστορική μνήμη και συνείδηση. «Η μελέτη του λιμού βοηθά να εξηγήσουμε τη σημερινή Ουκρανία, αλλά προσφέρει επίσης έναν ερμηνευτικό οδηγό για πλευρές της συμπεριφοράς της σημερινής Ρωσίας, πολλές από τις οποίες αποτελούν μέρος παλαιότερων προτύπων» (σ. 346). Η ιστορικός αναφέρεται στο πώς τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης και ο Πούτιν παρουσίασαν τη ρωσική εισβολή στην Κριμαία και την Ανατολική Ουκρανία ως μάχη κατά των «ναζιστών». Στο πώς ο Πούτιν παρουσίασε ως δώρο του Χρουστσόφ στην Ουκρανία μια περιοχή που πριν από τον λιμό και τον θάνατο περίπου τεσσάρων εκατομμυρίων ανθρώπων κατοικείτο στην πλειοψηφία της από Ουκρανούς, οι οποίοι παρά τους δεσμούς τους με τη Ρωσία αποτελούσαν ξεχωριστό έθνος. Αυτή τη διαφορετικότητα, σύμφωνα με τη συγγραφέα, δεν άντεχε ο Στάλιν και με πρόσχημα την επίταξη του ουκρανικού σιταριού επέβαλε σκόπιμα αυτόν τον λιμό. Δεν υποστηρίζουν όλοι οι ιστορικοί την άποψή της περί σκοπιμότητας, αλλά αξίζει να παρακολουθήσουμε το πώς αυτή «χτίζει» μέσα από τα ανοικτά πλέον ρωσικά αρχεία, μαρτυρίες, ημερολόγια και μέσα από μια τεράστια βιβλιογραφία, εβδομήντα σελίδων, τη θέση της. Αυτή αναφέρεται στη διαφορά του λιμού του 1921 και του μικρότερου του 1928-1929 απ’ αυτόν του 1933. Οι μπολσεβίκοι δεν έκρυψαν τον λιμό του 1921 και του 1928. Αυτόν μάλιστα του 1921 προσπάθησαν να τον σταματήσουν ζητώντας ακόμη και ξένη βοήθεια. Τον λιμό όμως του 1933 δεν τον παραδέχθηκαν ποτέ ως τέτοιον αλλά μόνο ως «έλλειψη τροφίμων». Προσπάθησαν να τον κρύψουν απ’ όλους αφήνοντας να πεθάνουν αβοήθητοι τόσο πολλοί άνθρωποι. Και ο Πούτιν σήμερα δεν τον αποδέχεται.

Ουκρανική ιστορία και Επανάσταση

Γυρίζοντας στην αρχή θα δούμε την ιστορικό να παρακολουθεί εν συντομία την ιστορική εμφάνιση της ουκρανικής εθνικής συνείδησης ως διαφορετικής από τη ρωσική. Από τότε που οι Ευρωπαίοι άρχισαν να θέτουν στο τραπέζι της ιστορίας θέματα όπως το τι σημαίνει «έθνος και εθνικισμός» υπάρχει και η αντιπαράθεση για το ποια εδάφη είναι ουκρανικά και για το ποιοι είναι οι Ουκρανοί. Οι Ρώσοι πάντως πάντα μιλούσαν για Νότια ή για Μικρή Ρωσία όταν αναφέρονταν στην Ουκρανία. Και σ’ αυτόν τον ρωσικό επεκτατισμό αντιπαρατίθετο από τη μια η ουκρανική διανόηση και από την άλλη η ουκρανική αγροτιά. Αλλά έτσι και αλλιώς η σύνδεση της ουκρανικής γλώσσας με την ύπαιθρο σήμαινε ότι το ουκρανικό εθνικό κίνημα είχα πάντοτε το άρωμα της αγροτικής κοινωνίας. Τσάροι και μπολσεβίκοι (παρά τον δήθεν διεθνισμό τους) ποτέ δεν συγχώρεσαν αυτή τη διαφορετικότητα. Οχι μόνο την τσαρική εποχή αλλά και μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση καταπνίγηκε το αίτημα της δημιουργίας αυτόνομου κράτους. Στην Ουκρανία αμέσως μετά την ανατροπή του τσάρου και τον σχηματισμό της Προσωρινής Κυβέρνησης σχηματίστηκε η λεγόμενη κυβέρνηση της Ράντα, η οποία ανακήρυξε μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση την ανεξαρτησία της Ουκρανίας. Η υπαγωγή της Ουκρανίας στη Σοβιετική Ενωση έγινε αφού πρώτα χύθηκε πολύ αίμα. Καθόλου δεν ήταν μια οικειοθελής διαδικασία, όπως δηλοί ο σοβιετικός μύθος. Η ουκρανική Ράντα των επαναστατών διανοούμενων και ιστορικών Χρουσέφσκι και Βινιτσένκο, του στρατιωτικού αρχηγού Πετλιούρα και του μεγάλου αναρχικού Μαχνό ηττήθηκε, αλλά οι Ουκρανοί συνέχισαν να αναζητούν μια ελεύθερη Ουκρανία. Η ανεξάρτητη Ουκρανία αποτελούσε ευρύτερη απειλή για το σχέδιο των μπολσεβίκων να κτίσουν μια ολοκληρωτική κοινωνία. Σύμφωνα με μαρτυρίες που παραθέτει η ιστορικός οι ρώσοι στρατιώτες πυροβολούσαν μέσα στο Κίεβο όποιον μιλούσε ουκρανικά. Και αυτό θέλησε να τιμωρήσει και να εκριζώσει ο Στάλιν τότε και ο Πούτιν σήμερα.

Ο Στάλιν που το 1921 αποδέχθηκε τη Νέα Οικονομική Πολιτική παραχωρήσεων γης και εμπορικών σχέσεων, πέρασε μετά το 1927 στην άποψή του περί απόλυτης κολεκτιβοποίησης. Πολλοί ισχυρίζονται πως αυτή ήταν μια πράξη σύμφωνη με τις ιδεοληψίες του ότι η ανάπτυξη της Σοβιετικής Ρωσίας εξαρτιόταν από τη βίαιη εκβιομηχάνιση και αυτή μπορούσε να επιτευχθεί μόνο με την κολεκτιβοποίηση και την επίταξη του σιταριού, αλλά και των άλλων αγροτικών προϊόντων και ζώων. Είχε πειστεί πως η αγροτιά και κυρίως η ουκρανική θα έπρεπε να θυσιαστεί προκειμένου να επιτευχθεί η εκβιομηχάνιση. Ετσι η Ρωσία ακόμη και την εποχή του πιο σκληρού λιμού έκανε εξαγωγές έναντι συναλλάγματος στη Δύση που δεχόταν ασμένως αυτές τις εμπορικές σχέσεις. Ηταν όμως η βίαιη επίταξη όλων των τροφίμων και όχι η κολεκτιβοποίηση αυτή καθαυτή το μέσο για την εξόντωση του ουκρανικού λαού και τον εκρωσισμό του. Γι’ αυτό και μετά τον λιμό ο Στάλιν εγκατέστησε Ρώσους στα ερημωμένα από ανθρώπους και ζώα σπίτια της ουκρανικής υπαίθρου.

Ο λιμός στην πράξη

Τον Ιούλιο του 1927 ο Στάλιν προειδοποιούσε για την απειλή πολέμου κατά της ΕΣΣΔ. Οι Δυτικοί, έγραφε, επεδίωκαν να εκμεταλλευτούν τη δυσαρέσκεια από την έλλειψη τροφίμων και καλλιεργούσαν τη δυσαρέσκεια των αγροτών. Η απάντηση σ’ αυτό ήταν η επιστροφή σε πολιτικές σκληρότερες απ’ αυτές του πρώτου «πολεμικού κομμουνισμού» της εποχής του Εμφυλίου. Δημεύσεις περιουσιών και κατασχέσεις προϊόντων, υπερφορολόγηση, πόλεμος κατά των «κερδοσκόπων» και των κουλάκων ήταν τα μέτρα που λάμβανε η Μυστική Αστυνομία (OGPU) κατά κάθε ανεξάρτητου αγρότη. Ετσι όμως συνέβη το παράδοξο: «Οι αγρότες ήξεραν ότι αν δεν εργάζονταν σωστά, θα πεινούσαν. Αν εργάζονταν σωστά, θα τους τιμωρούσε το κράτος» (σ. 83). Οσο περνούσε ο καιρός και εδραιωνόταν ο Στάλιν στην εξουσία, αλλά και για να εδραιωθεί περισσότερο, αυτά τα μέτρα συνδυάζονταν με τη διαδικασία της κολεκτιβοποίησης κυρίως στην ουκρανική ύπαιθρο. Η αποκουλακοποίησή του εξελίχθηκε σε πλιάτσικο και σε πόλεμο κατά της θρησκείας και της διανόησης. Η φάση της «χαμηλής» ουκρανοποίησης, δηλαδή της εξάλειψης των γραφειοκρατικών εμποδίων για τη χρήση της ουκρανικής γλώσσας, που ποτέ δεν έγινε και «υψηλή» (στήριξη της ουκρανικής κουλτούρας, λογοτεχνίας, θεάτρου) έδωσε τη θέση της σε μια σκληρή στάση κατά κάθε ουκρανικής φωνής. Ακόμη και οι Ουκρανοί που κατείχαν υψηλές θέσεις στο κόμμα (Σούμσκιι, Σκρίπνικ, Πετρόβσκιι) γνώρισαν τη δυσμένεια, για να ακολουθήσει και η φυσική τους εξόντωση το 1937-38. Το 1927 ξεκινούν οι στημένες δίκες κατά επιστημόνων και διανοουμένων της Ενωσης για την Απελευθέρωση της Ουκρανίας και ο διωγμός της Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Μετά το 1929 εντείνεται η προσπάθεια ένταξης όλων των αγροτών στα κολχόζ σε συνδυασμό με τις επιτάξεις των προϊόντων όλων όσοι αρνούνταν να μπουν σ’ αυτά. Ξεκίνησε τότε η δημοπρασία των «κουλακικών» περιουσιακών στοιχείων, η εξόρισή τους, η κατάσχεση εικόνων και καμπαναριών. Σύμφωνα με την ιστορικό η κολεκτιβοποίηση δεν οδηγούσε από μόνη της στον λιμό. «Η λιμοκτονία ήταν μάλλον αποτέλεσμα της βίαιης αρπαγής τροφίμων από τα σπίτια των Ουκρανών, του κλεισίματος των δρόμων που εμπόδιζε τους αγρότες να αναζητήσουν δουλειά ή τρόφιμα, των σκληρών κανόνων που περιλάμβαναν οι μαύρες λίστες…» (σ. 336). Ο λιμός στηρίχθηκε και στη δράση των περίφημων ακτιβιστών της κολεκτιβοποίησης. Αυτές οι μέθοδοι κατέστρεψαν κάθε ηθική δομή και οικονομική τάξη στην ύπαιθρο. Φυσικό ήταν όλα αυτά να οδηγήσουν στην εξέγερση του 1930. Οι χωρικοί άρχισαν να καίνε τη σοδειά τους, να σκοτώνουν τα ζώα τους για να μην περάσουν στα χέρια των σκληρών και απάνθρωπων 25.000 «ακτιβιστών», οι οποίοι κοιτούσαν να προσκομίσουν όσο το δυνατόν περισσότερα απ’ αυτή τη διαδικασία.

Δεν υπάρχουν λόγια για να συνοψιστούν σε λίγες γραμμές οι συνθήκες των ετών 1931-32. Οι λέξεις ανθρωπισμός και αλληλεγγύη εξαφανίστηκαν για να παραχωρήσουν τη θέση τους σε πράξεις όπως ο φόνος φίλων, συγγενών, γονιών, παιδιών για να μείνει λίγη τροφή στα χέρια όσων επιζούσαν ακόμη. Ο φόβος έγινε ο μόνος σύντροφος. Ακόμη και κανιβαλισμοί καταγγέλθηκαν. Οι όποιες φωτογραφίες διασώθηκαν από αυτή την περίοδο αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια της αδυσώπητης αγριότητας του λιμού. Το σοβιετικό κράτος συνέχιζε να θέτει υπέρμετρους στόχους παραγωγής σιτηρών που όλοι ήξεραν πως δεν μπορούν να υλοποιηθούν, να κατασκευάζει «μαύρες λίστες» και να καταδιώκει όλους όσοι ζητούσαν καλύτερη τύχη στη Ρωσία ή και στη Δύση. Εντυπωσιάζει και το γεγονός της συγκάλυψης στη Δύση του λιμού – με τιμητική εξαίρεση δημοσιογράφων όπως ο Γκάρεθ Τζόουνς – λόγω του ότι εξαιτίας της απειλής του Χίτλερ, δεν ήθελαν να δυσαρεστήσουν τον Στάλιν. Κανείς όμως δεν πρέπει να κλείνει τα μάτια απέναντι σε μια λιμοκτονία – που εκούσια ή ακούσια – εξόντωσε έναν ολόκληρο λαό. Το Χολοντομόρ (χόλοντ = πείνα και μορ = εξόντωση) αποτελεί μια μεγάλη προειδοποίηση για το πού οδηγούν οι ολοκληρωτισμοί. Είτε χαρακτηριστεί γενοκτονία – η συγγραφέας το αποφεύγει – είτε όχι, σημασία έχει κανείς να μην αγνοήσει αυτή τη λιμοκτονία. Και ο Πούτιν φοβάται για τον ίδιο όταν την αγνοεί.

Γάργαρη ακόμη και η μετάφραση του πολύπειρου σε ανάλογα εγχειρήματα Μενέλαου Αστερίου και πολύ βοηθητικό το Ευρετήριο. Συγκλονιστικές οι φωτογραφίες. Διαβάστε με μανία αυτό το σοκαριστικό έργο.

{1BSYG}Anne Applebaum {1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο κόκκινος λιμός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Ο πόλεμος του Στάλιν εναντίον της Ουκρανίας {CR}Μτφ. Μενέλαος Αστερίου{CR}Αλεξάνδρεια, 2019, σ. 453{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 24,38 ευρ{4BTIM}ώ