Γιατί απέτυχε το χρηματιστήριο ενέργειας μέσα στην κρίση

Η Ευρωπαϊκή Ενωση απέτυχε παταγωδώς στη διαχείριση της ενεργειακής κρίσης. Τρία ήταν τα προβλήματα. Η έμφαση στις αγορές spot, η λειτουργία των χρηματιστηρίων ενέργειας ως καθολικής μορφής προσδιορισμού των τιμών χονδρικής και η αποδυνάμωση της αποθήκευσης ενέργειας. Και τα τρία εκπορεύονταν από την πεποίθηση ότι ο μηχανισμός της αγοράς μπορεί να δώσει τις επιθυμητές λύσεις, χαμηλές τιμές και επάρκεια προσφοράς. Και εν πολλοίς αυτό λειτούργησε υπό κανονικές συνθήκες. Και μετά ήρθε η κρίση.

Οι αγορές ξεκίνησαν μια φρενήρη πορεία διπλασιασμού, μέχρι πενταπλασιασμού των τιμών φυσικού αερίου και διπλασιασμού του πετρελαίου. Η ΕΕ, αμήχανη, συνέχισε να παρακολουθεί τις αγορές επικαλούμενη την παροδικότατα του φαινομένου, καταγγέλλοντας τη Ρωσία για δήθεν μειωμένες παραδόσεις και τώρα πια, αφού οι εθνικές κυβερνήσεις έφερναν ντε φάκτο διάφορα μέτρα, πρακτικά τα νομιμοποίησε με τη σχετική οδηγία, επιμένοντας όμως οι αγορές ενέργειας να μείνουν ανέπαφες.

Τι κάνουν οι χώρες στην ΕΕ. Μια ματιά στη μελέτη του Ινστιτούτου Μπρίγκελ ή πρόσφατα του ΟΟΣΑ καταγράφει το φάσμα των μέτρων που εφαρμόστηκαν σε κάθε χώρα και είναι αρκούντως αποκαλυπτική των δυνατοτήτων που έχει κάθε κυβέρνηση. Στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων, έκτακτα μέτρα ενίσχυσης βιομηχανιών, διοικητικές παρεμβάσεις στην αγορά ενέργειας, έκτακτη φορολόγηση του συνόλου των υπερκερδών της ενέργειας.

Η ελληνική κυβέρνηση ήταν η πιο άτολμη. Απλά αυξάνει διαρκώς την επιδότηση των λογαριασμών κατανάλωσης. Η αγορά ενέργειας προ κρίσης στην Ελλάδα ήταν περίπου 5 δισ., με τα μισά να είναι το ρεύμα και τα υπόλοιπα οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις. Σε αδρές γραμμές η ενέργεια παράγεται κατά 50% από φυσικό αέριο και το υπόλοιπο από ΑΠΕ (30%), υδροηλεκτρικά (10%) και λιγνίτη (10%). Το μεταβλητό κόστος είναι πολύ μικρό για υδροηλεκτρικά (μόλις 6-7 ευρώ), για τις ΑΠΕ είναι καθορισμένο από τις συμβάσεις τους (65-100 ευρώ), για τον λιγνίτη είναι 80-120 (ανάλογα με τις τιμές εκπομπής ρύπων) και περίπου 250-300 ευρώ για το φυσικό αέριο (από 80 που ήταν στο παρελθόν). Συνεπώς η νέα κατάσταση δικαιολογεί μια αύξηση των τιμών για τον τελικό καταναλωτή της τάξης του 60%-65%, με το κονδύλι της συνολικής ενέργειας να ανεβαίνει, αποκλειστικά λόγω φυσικού αερίου, από τα 5 στα 8 δισ.

Η πραγματικότητα είναι όμως πιο δυσοίωνη. Κατ’ αρχάς η ελληνική αγορά στερείται των διμερών συμβάσεων (σε βιομηχανία, εμπόριο, τουρισμό κ.λπ.), που είναι περίπου το μισό των αγορών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και βοηθάει στη συγκράτηση των τιμών. Η χονδρική αγορά (προ ημερησίας αγορά) καλύπτει σχεδόν το σύνολο της ελληνικής αγοράς. Αυτή λειτουργεί με την οριακή τιμή, την ιδέα δηλαδή ότι η πιο ακριβή μονάδα που μπαίνει στο σύστημα και εξισορροπεί την τελική προσφορά και ζήτηση για την επόμενη μέρα, αυτή είναι και η τελική τιμή. Με αυτήν πληρώνεται το σύνολο της προσφοράς. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι το φυσικό αέριο καθορίζει και την αμοιβή των φτηνότερων πηγών, των ΑΠΕ και του λιγνίτη, με αποτέλεσμα οι ΑΠΕ που κοστίζουν 100 και ο λιγνίτης 120 να αμείβονται καθημερινά με 300 ευρώ και τα υπερκέρδη να εγγράφονται αυτόματα. Με δεδομένη τη ρήτρα αναπροσαρμογής για τους καταναλωτές, οι τιμές αυτές μεταφέρονται αυτόματα στον καταναλωτή.

Ετσι η ΔΕΗ, που έχει υδροηλεκτρικά και λιγνίτη, κατέγραψε αστρονομικά κέρδη (700 εκατομμύρια το 2021), που κατά δήλωσή της τα επέστρεψε στους καταναλωτές μέσω εκπτώσεων, και τα υπερκέρδη των ΑΠΕ (300%) θεωρητικά επιστρέφονται σε Ταμείο που πληρώνει τις επιδοτήσεις ρεύματος των καταναλωτών. Μόνο που αυτά συμβαίνουν μετά την έλευση του λογαριασμού, που εκπορεύεται από τις τιμές αγοράς και τη ρήτρα του καταναλωτή.

Τι μπορεί να γίνει, είναι το επόμενο ερώτημα. Πρώτον, να μπει πλαφόν στα τιμολόγια της ΔΕΗ (Γαλλία). Δεύτερον, να μπει πλαφόν στη χονδρική αγορά και αναγκαστική ενεργοποίηση της διαθέσιμης παραγωγής από τις μονάδες φυσικού αερίου στην τιμή αυτή (πολλές κεντροευρωπαϊκές χώρες). Τρίτον, όλες οι συμβάσεις της ρήτρας αναπροσαρμογής μετατρέπονται υποχρεωτικά σε ρήτρες σταθερής τιμής με πλαφόν 30% για έναν χρόνο (Αγγλία). Τέταρτον, συμπληρωματικά ή διαζευκτικά, ενεργοποιείται ο «φόρος επί των υπερκερδών» (Ισπανία) που πρακτικά θέτει ένα όριο στην τιμή κάθε πηγής ενέργειας (υδροηλεκτρικά, ΑΠΕ, λιγνίτης, φυσικό αέριο), πάνω από το οποίο το σύνολο των κερδών φορολογείται. Αυτά τα μέτρα φυσικά συμπληρώνονται από τα επιπρόσθετα φορολογικά μέτρα (μείωσης φόρων ή άλλων επιβαρύνσεων) και τα μέτρα έκτακτης ενίσχυσης των ευάλωτων νοικοκυριών.

Ο Γιώργος Σταθάκης είναι πρώην υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας