Το έπος ως εικόνα

Τώρα ο Θουκυδίδης είναι καμεραμάν. Κι όχι μόνο ο Θουκυδίδης, αλλά και ο Τολστόι και ο Μυριβήλης της «Ζωής εν τάφω». Οσο κι αν κάποιοι ορθώς καχύποπτοι χαρακτηρίζουν ένα οπτικό και ακουστικό τηλεοπτικό ντοκουμέντο ως υποκειμενικό, εν μέρει τουλάχιστον, αφού ο χειριστής της κάμερας συλλέγει τι θα αποτυπώσει, από ποια γωνία θα το δει, τι θα αποφύγει να καταγράψει και από ποια απόσταση, χωρίς συναισθηματική προσέγγιση να το μεταδώσει, τίποτε δεν μοιάζει εν τέλει με την πανάρχαια καταγραφή του γεγονότος.

Ξεκινώντας από τον Ομηρο που ραψωδίες ολόκληρες είναι αφιερωμένες στις μάχες ανάμεσα στους έλληνες πολιορκητές και στους τρώες αμυνόμενους, παρ’ όλη την ιδιοφυή, περιγραφική ευηκότητα του «τυφλού» επικού ποιητή, καμιά πένα και καμιά περγαμηνή, κανένα τυπωμένο χαρτί δεν μπορεί σε πιστότητα να ανταγωνιστεί ή να συναγωνιστεί τον αμερόληπτο φακό, τουλάχιστον γι’ αυτό που ο χειριστής της κάμερας έχει αποφασίσει να καταγράψει. Χωρίς αμφιβολία πίσω από την κάμερα υπάρχει ένας άνθρωπος με προσωπικό τρόπο να βλέπει τον κόσμο, με πεποιθήσεις ηθών και ιστορικής μνήμης, με ιδεολογήματα εκπαιδευτικής πολιτικής, με θρησκευτικές πεποιθήσεις, ακόμη και με τελείως ατομικά βιωμένα σύνδρομα. Αλλά όταν ο φακός στρέφεται σε μια ορισμένη κατεύθυνση λέει την «αλήθεια». Ενα ερείπιο, ένα παρατημένο στρώμα στη μέση του δρόμου, μια λάμψη εκεί, όπου έσκασε μια βόμβα, ο τρόμος που σκορπούν οι σειρήνες στα πανικόβλητα γυναικόπαιδα επιδρούν άμεσα στο θυμικό, στην όψη, στην ακοή και συχνά στην όσφρηση. Πώς να ανταγωνιστεί αυτή την ωμή εμπειρία ο ποιητής και ο πεζογράφος, ο ιστορικός, ακόμη και ο αυτόπτης μάρτυρας μιας πολεμικής εμπειρίας;

Η γενιά μου, κι εγώ προσωπικά, είχαμε την τραγική εμπειρία της Κατοχής, του Εμφυλίου, του πολέμου στο Βιετνάμ, της Χούντας, της κυπριακής τραγωδίας. Είχαμε, τουλάχιστον όσοι στη γενιά μου και στον τόπο μας, αφομοιώσει έξοχες αποτυπώσεις των πολεμικών γεγονότων πολλών αιώνων από την κινηματογραφική τους προβολή. Αλλά ήταν «τέχνη», ήταν «μίμησις πράξεως», για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη. Κι αυτό μας μόρφωσε, μας πλούτισε με αρχές ηθικές, αλλά κυρίως καλλιτεχνικής κριτικής. Διαβάζοντας τον Ομηρο, τον Θουκυδίδη, τους Λατίνους και αργότερα τους ευρωπαίους ιστορικούς, σχηματίζαμε και πάγιες, αλλά συχνά και μεταβαλλόμενες απόψεις, συναρτήσει της παιδείας μας, της ταξικής μας συνείδησης, της πειθούς του συγγραφέα και των νέων τεκμηρίων που προσκόμιζε η ιστορική έρευνα. Ωσπου ήρθε να μας αιφνιδιάσει το σινεμά. Οταν ο φακός του βωβού κινηματογράφου στις πρώτες του καταγραφές μας έδειξε αμερικανούς βιομηχανικούς εργάτες απεργούς να διαμαρτύρονται έξω από το εργοστάσιο, απέναντι στα έξαλλα αφεντικά και τις παρατεταγμένες αστυνομικές δυνάμεις, τα γεγονότα άλλαξαν ήθος, έστω κι αν υποπτευόμαστε πως είχε μεσολαβήσει το μοντάζ, άρα κάποιος ιδεολογικός σύμμαχος των γεγονότων ή αντίπαλος είχε επιλέξει, όχι μόνο τις σκηνές της συγκέντρωσης των απεργών, αλλά και μέρος μόνο (ό,τι τον βόλευε για να εντυπωσιάσει ή να προβάλει) των γεγονότων. Ενα πρόσωπο έξαλλο που προχωρεί με το όπλο του προτεταμένο προς ένα άοπλο πλήθος ή ένα πρόσωπο αμέτοχο να παρακολουθεί μια βίαιη σκηνή, πάντα κατ’ επιλογή του μοντέρ, ήταν ικανά να δημιουργήσουν στον θεατή πλαστές εντυπώσεις και λογοκριμένες απόψεις. Ωσπου η τεχνολογία μας όπλισε με την κάμερα της τηλεόρασης, όχι πως κι εδώ δεν υπάρχει η επέμβαση μιας λογοκρισίας στο οπτικό υλικό. Αλλά η τεχνολογία μας πρόσφερε την απευθείας κάλυψη των γεγονότων, έστω κι αν παρεμβάλλεται ο κεντρικός ελεγκτής της εικόνας στο στούντιο, ένας ρεπόρτερ και ένας καμεραμάν, σε ώρες δύσκολες εν μέσω πολεμικής εξέλιξης και χωρίς και την πρόνοια της επιλογής, αποτυπώνουν τη ροή των γεγονότων.

Κι αφήνω την αποτύπωση των πολεμικών σκηνών κι έρχομαι στα μετόπισθεν, στους πανικόβλητους γέροντες, στις τραγικές φιγούρες ηλικιωμένων γυναικών να ουρλιάζουν στον δρόμο με ένα βομβαρδισμένο σπίτι πίσω τους, συχνά με τις παντόφλες και στο χέρι ό,τι μπορεί κανείς να φανταστεί, ένα ρούχο, ένα καπέλο, ένας τρίφτης, ένα παγούρι, μια φωτογραφία των προσφιλών. Εδώ ο καμεραμάν δεν έχει κριτήριο ιδεολογικής επιλογής. Συχνά η κάμερα εστιάζει στα μικρά παιδιά, ζουμάρει στα έκπληκτα και έντρομα μάτια τους, στα τρέμοντα χείλη τους και στα αμήχανα χεράκια τους που απλώνονται προς την αγκαλιά της μητέρας τους κι εκείνη απλώνει χέρι βοηθείας, ενώ στο άλλο χέρι σφίγγει το μωρό της που συχνά, το είδαμε κι αυτό, θηλάζει.

Εδώ δεν υπάρχει «τέχνη», υπάρχει μόνο βλέμμα. Το βλέμμα του συμπολίτη, του συνοδοιπόρου, του συμπάσχοντος. Ο οπερατέρ, θέλει δεν θέλει, έχει επιλέξει να καταγράφει γεγονότα, δράσεις, αντιδράσεις, πανικούς, επιφυλάξεις, ντροπές, οργή, μίσος, αυθάδειες, ύβρεις, ταπεινώσεις, υπερηφάνειες, αξιοπρέπειες και μιζέριες. Θα προβάλει κάποιος το επιχείρημα πως ο ρεπόρτερ και ο καμεραμάν ανήκουν σε μια ιδεολογία, σε ένα στρατόπεδο, σε μια αντίληψη συμφερόντων, υπηρετούν έναν εργοδότη (κράτος ή επιχείρηση), άρα ό,τι καταγράφουν είναι αποτέλεσμα του ιδεολογήματος που θέλουν να στηρίξουν ή να συκοφαντήσουν.

Σίγουρα! Αλλά δεν παύουν να υπάρχουν οι εικόνες! Οταν βλέπω – δάσκαλος υπήρξα – βομβαρδισμένες αίθουσες σχολείων που πάνω στα θρανία, αντί για βιβλία και καθισμένα παιδιά, υπάρχουν μπάζα, σπασμένα τζάμια και βιτρίνες με σκορπισμένα τα εργαλεία διδασκαλίας των φυσικών και των χημικών φαινομένων, δεν με απασχολεί ποιος το έκανε, ποια ηλίθια πολιτική φόρμουλα υπηρετεί, τρομάζω πως ο δάσκαλος και οι μαθητές πιθανόν να βρίσκονται σε αντίθετα στρατόπεδα και να συνυπάρχουν ως πτώματα στα νεκροτομεία, αντί να διαβάζουν Ομηρο, Σαίξπηρ, Μολιέρο, Ντοστογιέφσκι ή Ελύτη.

Τρέμω στην ιδέα πως η εξέλιξη των γεγονότων στην Ευρώπη σήμερα εξαρτάται από έναν άνθρωπο που υπήρξε στέλεχος των μυστικών υπηρεσιών της χώρας του, όπως ο δικός μας Ιωαννίδης. Εμείς, και εγώ, στρατευτήκαμε να πολεμήσουμε την Τουρκία και χάσαμε τη μισή Κύπρο. Και εμείς τότε στέλναμε κάθε μέρα από την εφημερίδα τα κείμενά μας στη λογοκρισία και τώρα ο ρώσος σταλινίσκος κλείνει σταθμούς, λογοκρίνει κείμενα και έχει γεμίσει τις φυλακές με αντιφρονούντες.

Σκέφτομαι κάθε μέρα, βλέποντας τον χάρτη της Ουκρανίας, ότι μεγαλώσαμε με τις εικόνες του Ιβάν του Τρομερού του Σεργκέι Αϊζενστάιν που ξεκίνησε από την Οδησσό και αργότερα, με τις καμπάνες της Μητρόπολης (ίδιας με τη σημερινή!) να σημαίνουν, ευλόγησε τα όπλα στο Κίεβο για να αντιμετωπίσει τους ταρτάρους επιδρομείς.

Ας ξαναδιαβάσουμε Θουκυδίδη που καταγράφει τη σύγκρουση των Αθηναίων και των συμμάχων τους με τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους. Εμείς που υποδεχθήκαμε τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και οι πόλεις μας διπλασιάστηκαν από τους λεγόμενους ανταρτόπληκτους του Εμφυλίου, που τα νησιά μας γέμισαν εξορίστους και τα βαλκανικά κράτη αυτοεξόριστους, εμείς που γνωρίζουμε τι σημαίνει Εμφύλιος, ας σταθούμε ευλαβικά, ανεξάρτητα από ταυτότητες φυγάδων, στο πόνο των μανάδων και στα έκπληκτα, έντρομα βλέμματα των παιδιών.

Κι ας μην ξεχνάμε πως ο Θουκυδίδης, που κατέγραψε την εμφύλια συμφορά, πέθανε εξόριστος στη Σκαπτή Υλη της Μακεδονίας!