Οταν η Ευρώπη επέλεξε να είναι παίκτης και όχι παρατηρητής

Η ευρωπαϊκή ήπειρος είχε δεκαετίες να δει πολεμική διαμάχη – υπάρχουν παιδιά που γεννήθηκαν στο γύρισμα του αιώνα για τα οποία ο πόλεμος δεν γινόταν ποτέ μέσα στο σπίτι τους. Ο κόσμος αυτός για την Ευρώπη ήταν φτιαγμένος πάνω σε μια δεδομένη συνθήκη: η ύπαρξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης διασφάλιζε, υπό μια έννοια, την ειρήνη στην περιοχή.

Λέμε πως μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία βαδίζουμε πλέον σε έναν νέο κόσμο, όμως και η προηγούμενη δεν ήταν ακριβώς μια σταθερή εποχή για τη Δύση, και ειδικά για την Ευρώπη: στις ΗΠΑ της μετά Τραμπ εποχής είχαν ήδη μια επεισοδιακή αποχώρηση από το Αφγανιστάν στο ενεργητικό τους, ενώ η Ευρωπαϊκή Ενωση είχε δεχθεί το μεγαλύτερο πλήγμα της με το Brexit. Με την αποχώρηση της Ανγκελα Μέρκελ από τη γερμανική Καγκελαρία, η ΕΕ μέχρι και πριν από λίγες ημέρες έψαχνε να βρει τις νέες ισορροπίες στο εσωτερικό της. Η Ενωση είχε εσωτερικές αντιφάσεις, πρόσφατες πληγές ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο ύστερα από μία δεκαετία οικονομικής κρίσης, ενώ οι μεγάλοι παίκτες στην παγκόσμια σκακιέρα συχνά την ήθελαν ως ακολούθημα – ένα ακολούθημα που λόγω της φύσης του αναγκαζόταν πάντα να ισορροπεί ανάμεσά τους, σε ένα περίεργο είδος ουδετερότητας.

Η Ιστορία, ωστόσο, δεν περιμένει, και ξαφνικά στις Βρυξέλλες οι νέοι παίκτες κλήθηκαν να πάρουν τις μεγαλύτερες αποφάσεις που χρειάστηκαν ποτέ – πιο μεγάλες από αυτές που ελήφθησαν στην οικονομική κρίση, πιο μεγάλες από αυτές που απαιτήθηκαν για να αντιμετωπιστεί η πανδημία. Το πρώτο πακέτο κυρώσεων απέναντι στη Ρωσία έφερε στην επιφάνεια τη βασική αδυναμία τους: την επιφυλακτικότητα και τη γραφειοκρατική καθυστέρηση, που οφείλεται κυρίως στην τακτική επιλογή κάθε κράτους-μέλους να κοιτάζει πρώτα τα δικά του συμφέροντα. Το πρώτο tweet του Ζοζέπ Μπορέλ, ύπατου εκπροσώπου της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας, ήταν σχεδόν αποκαρδιωτικό μπροστά στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, καθώς απειλούσε με «στοπ» στις διακοπές των Ρώσων στο Σαν Τροπέ και στην αγορά διαμαντιών στην Αμβέρσα.

Το σπάσιμο της ουδετερότητας

Εκεί, τις πρώτες αμήχανες μέρες, είδαμε ρόλους που αντιστράφηκαν: Ηταν ο πολωνός πρωθυπουργός, Ματέους Μοραβιέτσκι, αυτός που ταξίδεψε μέχρι το Βερολίνο για να «ταρακουνήσει», όπως είπε, «τη συνείδηση της Γερμανίας» και ήταν οι μικρές χώρες της Βαλτικής, εκείνες που βρίσκονται πιο κοντά στα ρωσικά σύνορα, που πίεσαν τις δυτικές δυνάμεις για κλείσιμο του «SWIFT». Η Σουηδία, μια χώρα εκτός ΝΑΤΟ, της οποίας η ουδετερότητα έμεινε άθικτη στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και που επέλεξε να μειώσει τον στρατιωτικό της εξοπλισμό μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, ανακοίνωσε την πρόθεσή της να στείλει 5.000 αντιαρματικά στην Ουκρανία. Ακόμα και η διαβόητα ουδέτερη Ελβετία υιοθέτησε τις κυρώσεις της ΕΕ για τη Μόσχα – όχι μόνο εκείνες του πρώτου πακέτου, αλλά και του επόμενου, που είχε στόχο να οδηγήσει τη Ρωσία σε πραγματική οικονομική απομόνωση. Η Ευρώπη, για την οποία πολλοί φοβήθηκαν ότι όντως θα αποδειχθεί πολιτικός νάνος, βρήκε λύσεις απέναντι στη ρωσική επιθετικότητα. Την κρίσιμη στιγμή χρησιμοποίησε το μεγαλύτερό της όπλο, την οικονομική της ισχύ, για να αποδείξει τα αντίθετα από όσα της καταλογίζουν. Μπροστά σε μια επικίνδυνη κατάσταση, ανασυντάχθηκε και, έστω και με καθυστέρηση κάποιων ημερών, έστειλε συντεταγμένο μήνυμα ενότητας απέναντι σε έναν επικίνδυνο αντίπαλο. Το παρατεταμένο χειροκρότημα και η συγκίνηση που έφερε η ομιλία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, λίγες ημέρες μετά την υπογραφή της αίτησής του να γίνει η Ουκρανία μέλος της ΕΕ, ήταν η επισφράγιση πως κάτι είχε γίνει σωστά. Ο Μπάιντεν το είπε αμερικανικά, όμως δεν είχε άδικο – έτσι «ορθώνουμε ανάστημα στους νταήδες». Ξένοι αναλυτές έγραφαν πως το μέγεθος της στράτευσης που δείχνει η ΕΕ πίσω από έναν κοινό σκοπό έχει να συμβεί από την κινητοποίηση που υπήρξε για τον Ισπανικό Εμφύλιο, αναγνωρίζοντας πως η Ουκρανία σηκώνει στις πλάτες της τη μεγαλύτερη δυτική δημοκρατική μάχη των τελευταίων (πολλών) δεκαετιών. Ακόμα και στο ζήτημα των προσφυγικών ροών η στάση των Ευρωπαίων πλέον δείχνει να αλλάζει, παρότι, όπως φάνηκε και από φωνές εντός της Ελλάδας, αυτή η αλλαγή ενδεχομένως να μην ισχύει για όλους.

Η επιλογή της Γερμανίας

Την αλλαγή παραδείγματος, βέβαια, τη νέα εποχή που ήρθε πλέον για τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, την έφερε η απόφαση της Γερμανίας. Ο Ολαφ Σολτς έγινε ο καγκελάριος που ανακοίνωσε πως, ύστερα από δεκαετίες στις οποίες η χώρα (από επιλογή που έχει να κάνει και με το ιστορικό της παρελθόν) δεν επένδυε στον εξοπλισμό της, έχει «ιστορική υποχρέωση» να μην επιτρέψει στον Βλαντίμιρ Πούτιν «να γυρίσει τα ρολόγια πίσω». Η στροφή της Γερμανίας, η οποία όχι μόνο έστειλε στρατιωτικό εξοπλισμό στην Ουκρανία αλλά ενίσχυσε την άμυνά της με 100 δισ. ευρώ, έγινε σχεδόν μέσα σε μία νύχτα και έσπασε το μεγαλύτερο ταμπού της. Πολλά χρόνια τώρα, στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, η Γερμανία πιέζεται να αυξήσει τις στρατιωτικές της δυνάμεις, ήταν όμως η ρωσική επιθετικότητα αυτή που τελικά έφερε την απόφαση: η νέα εποχή δεν θέλει πια τη Γερμανία επιτιθέμενη, αλλά αμυνόμενη, κομμάτι μιας ευρύτερης Ενωσης που φτιάχτηκε για να διασφαλίζει την ειρήνη στην περιοχή – με την πεποίθηση ότι τα πεπραγμένα του παρελθόντος έχουν μείνει στο παρελθόν. Παράλληλα, ο Σολτς ανακοίνωσε και την πρόθεση η Γερμανία να εξαρτάται λιγότερο από τη Ρωσία σε θέματα ενέργειας, και κυρίως όσον αφορά τα αποθέματα του φυσικού αερίου – η απόφαση ήρθε μετά το πάγωμα του Nord Stream 2.

Υπό μία έννοια, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία λειτούργησε αφυπνιστικά για τη Δύση, σε μια περίοδο που οι επιλογές της έδειχναν να βαλτώνουν και οι ηγεσίες της δεν είχαν εύκολες απαντήσεις. Κυρίως, όμως, έφτιαξε μια συνθήκη στην οποία δεν επέτρεπε στην ΕΕ να μένει αμέτοχη, πατώντας με το ένα πόδι στη μία πλευρά και με το άλλο στην άλλη. Ο πόλεμος είχε πια βρεθεί εντός της ηπείρου, η διάθεση της Μόσχας δεν έμεινε στις ανατολικές περιοχές της Ουκρανίας – έστω και αργοπορημένα, η ηγεσία της Ευρώπης συνειδητοποίησε ότι τίποτα πια δεν θα είναι το ίδιο. Και το να βρίσκεται στη σωστή πλευρά της Ιστορίας ήταν επιτακτική ανάγκη για μια ήπειρο που στη μακρόχρονη διαδρομή της έχει πάρει πολλές φορές το μάθημά της. Επέλεξε να είναι παίκτης, όχι παρατηρητής.