Ποδόσφαιρο χωρίς εθνική ταυτότητα και διαβατήριο (Μέρος 1ο)

Ο πολιτισµικός οδοστρωτήρας, που ακούει στο όνομα της παγκοσμιοποίησης, έχει αποδυναμώσει σημαντικά τους δεσμούς μεταξύ εθνικισμού και ποδοσφαίρου. Αυτό αποδεικνύεται από τις ολοένα και περισσότερες διεθνείς αθλητικές οργανώσεις, τη συχνή μετανάστευση των ποδοσφαιριστών σε άλλες χώρες με στόχο καλύτερα συμβόλαια, τη δυνατότητα απόκτησης διαφορετικής υπηκοότητας από τους αθλητές, αλλά και την παγκόσμια υιοθέτηση των κανόνων του δυτικού ποδοσφαίρου.

Ο οδοστρωτήρας της παγκοσμιοποίησης και η εμπορευματοποίηση του αθλήματος μέσω των ΜΜΕ οδηγεί αργά, αλλά σταθερά, στην εξασθένηση του εθνικισμού σε τοπικό και διεθνές επίπεδο. «Η ξενομανία κυριάρχησε εις βάρος των εγχώριων ποδοσφαιριστών και ακαδημιών και πήρε τρομακτικές διαστάσεις». Εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρώπη αλλά και ολόκληρο τον κόσμο, ανεξαρτήτως φυλής, θρησκείας, ιδεολογίας και σεξουαλικού προσανατολισμού παρά την καθυστέρηση που προεκλήθη λόγω κορωνοϊού, καθηλώθηκαν μπροστά από τους τηλεοπτικούς δέκτες, προκειμένου να παρακολουθήσουν όλους τους αγώνες και τον τελικό του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Ποδοσφαίρου (Euro 2021), που διεξήχθη στο Γουέμπλεϊ.

Με την Ευρώπη να παρακολουθεί την αναζωπύρωση του εθνικισμού στα σπλάχνα της, για μια σειρά από λόγους, είναι λογικό τέτοιες διοργανώσεις να επαναφέρουν στο προσκήνιο τη συζήτηση για τη σχέση ποδοσφαίρου και εθνικισμού. Διάφορες σχετικές επιστημονικές έρευνες κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουν περιγράψει ενδελεχώς τον τρόπο με τον οποίο ο αθλητισμός επιδρά ενεργά στη διαμόρφωση του εθνικισμού και της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης στους πολίτες.

Ορισµένοι µάλιστα εκ των ερευνητών θεωρούν το ποδόσφαιρο ως μιαν «αστική θρησκεία», της οποίας οι τελετουργίες, τα χρώματα και τα σύμβολα της ομάδας, το άκουσμα του εθνικού ύμνου και τα συνθήματα οπαδών, ενεργοποιούν εθνικά αντανακλαστικά. Αν και πολλοί θα έσπευδαν αμέσως, βεβιασμένα, να κατηγορήσουν το ποδόσφαιρο και τις αθλητικές διοργανώσεις ως εφαλτήρια της ανόδου του εθνικισμού, ωστόσο η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Τα τελευταία χρόνια, αυτό που παρατηρείται είναι μια μείωση του εθνικισμού μεταξύ των οπαδών του ποδοσφαίρου, χωρίς ωστόσο να λείπουν οι εξαιρέσεις.

Οι εθνικές οµάδες ποδοσφαίρου απολαμβάνουν σήμερα λιγότερο ένθερμη υποστήριξη από τους οπαδούς τους, που μερικές φορές φτάνει ακόμα και τα όρια της απόρριψης. Η παγκοσμιοποίηση, η εμπορευματοποίηση και η υπερπροβολή από τα ΜΜΕ, μαζί με τις οικονομικές και προσωπικές ατζέντες, συμβάλλουν με αργό, αλλά σταθερό, τρόπο στην εξασθένηση της μέχρι τώρα ηγεμονίας του εθνικισμού πάνω στον αθλητισμό.

Σε γενικό πλαίσιο, η δύναμη των αθλητικών διοργανώσεων έγκειται στο γεγονός ότι για τους οπαδούς, οι αθλητικές ομάδες συμβολίζουν κάτι πέρα από το ίδιο το παιχνίδι. Η ταύτιση ενός οπαδού με μιαν αθλητική ομάδα αποτελεί ένα μέσο για δημόσια εκδήλωση της δικής του ταυτότητας. Οι αθλητικές ομάδες συχνά ταυτίζονται με συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες, αλλά και οικονομικές πραγματικότητες.

Η περίπτωση της κυπριακής ποδοσφαιρικής πραγματικότητας δεν αφήνει καμία αμφιβολία επ’ αυτού. Σε εθνικό επίπεδο, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ακόμα ότι ο αθλητισμός είναι άμεσα συνδεδεμένος με τη γεωπολιτική διάσταση του εθνικισμού. Οπως ορθά επισημαίνει ένας κριτικός του εθνικισμού, ο Χομπσπάουντ, όταν οι εθνικές αθλητικές ομάδες αντιμετωπίζουν άλλες πολιτικές οντότητες, οι αθλητές ανάγονται συχνά σε εθνικά είδωλα.

Αναπόφευκτα, με τη σειρά τους, οι πολιτικοί και οι εταιρείες, οι οποίοι αναγνωρίζουν τη δύναμη και τις επιρροή των καταξιωμένων αθλητών στον λαό, είναι πρόθυμοι να εκμεταλλευτούν τον αθλητισμό ως όχημα προβολής του κράτους, ενισχύοντας παράλληλα την εθνική ταυτότητα όπως αυτοί την αντιλαμβάνονται, από τη μια, και προώθησης των προϊόντων αυξάνοντας το κέρδος τους, από την άλλη.

Οι αθλητικές εκδηλώσεις εμπεριέχουν σε κάποιο βαθμό μια μορφή κοινωνικής εκπαίδευσης. Οπως υποστηρίζουν σε σχετικά τους άρθρα οι Holst και Rowe, η κάλυψη των διοργανώσεων από τα ΜΜΕ παρέχει στους ποδοσφαιρόφιλους ανά τον κόσμο πληροφορίες για την ιστορία των χωρών, τα σύμβολά τους, τις εθνικές τους σημαίες, τις συνήθειες και την ιδιοσυγκρασία τους.

Οι ιστορικές εντάσεις μεταξύ της Γερμανίας και των γειτόνων της, ο πόλεμος μεταξύ της Βρετανίας και της Αργεντινής κατά τη διάρκεια του πολέμου των Φόκλαντ και οι σερβοκροατικές εντάσεις πριν από την κατάρρευση της Γιουγκοσλαβίας, αποτελούν μόνο μερικά παραδείγματα των μεγάλων ιστορικών γεγονότων, που μεγάλη μάζα ανθρώπων έμαθαν μέσω της κάλυψης ποδοσφαιρικών αγώνων. Η αισθητή μείωση τώρα του εθνικισμού στον αθλητισμό, και συγκεκριμένα στο ποδόσφαιρο, μπορεί να εξηγηθεί από δυο διαφορετικούς αλλά συνάμα αλληλένδετους παράγοντες με τα ΜΜΕ: την παγκοσμιοποίηση και την εμπορευματοποίηση.