Η ανεκτικότητα απέναντι {LF}στον φανατισμό

Ο Γάλλος Denis Lacorne (Nτενί Λακόρν, 1945), επίτιμος διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Διεθνών Μελετών και Ερευνών του Ινστιτούτου Πολιτικών Μελετών του Παρισιού, επισκέπτης καθηγητής και εταίρος σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ, του Καναδά και στο Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών στη Γενεύη, ειδικεύεται στην ανάλυση των εθνικών ταυτοτήτων, των πολιτικών της θρησκείας, της ανεκτικότητας άρρηκτα συνδεδεμένης με τις θεμελιώδεις ελευθερίες μιας δημοκρατίας κοσμικού χαρακτήρα και την εξέλιξη της λογικής και των διαδικασιών των αμερικανικών εκλογών ως ανοχή της απόλυτης κυριαρχίας του νικητή (the winner takes all).

Το βιβλίο του «Τα όρια της ανεκτικότητας» προσδιορίζει, όπως αναφέρεται στον υπότιτλο, τους συσχετισμούς μεταξύ των αξιών του Διαφωτισμού και του φανατισμού, όπως αυτός εκδηλώνεται στις διαδοχικές επιθέσεις που πλήττουν τον σύγχρονο κόσμο και υπονομεύουν, όταν δεν ανατρέπουν, το εγχείρημα της απελευθέρωσης της συνείδησης και της ελευθερίας της έκφρασης, το οποίο εγκαινιάστηκε τον 16ο αιώνα στην Ευρώπη και στοιχειοθετήθηκε δύο αιώνες αργότερα προς διευκόλυνση της συνύπαρξης στο ίδιο έδαφος διαφορετικών θρησκειών, συχνά εχθρικών μεταξύ τους.

Αν μπορεί να γίνει λόγος πως η συνύπαρξη των θρησκειών μέσω κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών συγκλίσεων και συμβιβασμών επιτυγχάνεται, το ερώτημα που τίθεται είναι ως πού φτάνει η ανεκτικότητα η οποία τροφοδοτεί τη συνύπαρξη, πόσο ισχυρά είναι τα θεμέλιά της και ποιο το σημείο μετά το οποίο η καταπολέμησή της οδηγεί στον φανατισμό, που αξιωματικά θεριεύει και διασπείρεται. Τότε προβάλλει η απόφαση στρατηγικής αντιμετώπισης του φαινομένου και όχι η διαχείρισή του με τη μορφή της καταδίκης των μεμονωμένων εκφράσεών του σε σύγκριση με τις αρχές της ανεκτικότητας. Και στρατηγική σημαίνει την κατανόηση των αιτίων και αφορμών που θρέφουν τον φανατισμό, του οποίου ο δογματικός χαρακτήρας δεν αποκλείει οπορτουνισμούς. Ο φανατισμός είναι από τη φύση του πράξη, έχει υλικότητα ολοκληρωτισμού, αποκτά μιμητές και ακολούθους, η ανεκτικότητα είναι αρχές, είναι άυλες θέσεις, είναι γραμμή δημοκρατίας.

Η μισαλλοδοξία εντός της ανεκτικότητας έχει εξαπλωθεί, λέει ο Λακόρν, «τόσο πολύ στις κοινωνίες μας, ώστε για να την αντιμετωπίσουμε πρέπει να ωθήσουμε την ανεκτικότητα ως τα έσχατα όριά της, προκειμένου να αποκαλύψουμε την ασημαντότητα των εξτρεμιστικών ιδεών: το να επιτρέψουμε μια διαδήλωση νεοναζί σημαίνει ότι είμαστε έτοιμοι να διακινδυνεύσουμε να αποδείξουμε τον παραλογισμό του νεοναζισμού». Αυτή η διακινδύνευση πόσο αντέχει και πόσο αφοπλίζει τη δογματική εμμονή, δεδομένου ότι την ίδια στιγμή η ανεκτικότητα συνοδεύεται από ηθικές αναστολές, όπως η ανεπίσημη λογοκρισία και αποχή, καθώς δίπλα στον πολυποίκιλο εκφοβισμό εκ μέρους του φανατισμού υπάρχει ο πολυποίκιλος φόβος αντιποίνων, έτσι που όλα δείχνουν ότι η βία υπερισχύει, έστω και αν δεν το παραδεχόμαστε: μολύνει, υπαγορεύει και απαγορεύει.

Η ανεκτικότητα υπήρξε, αρχής γενομένης από τον 16ο αιώνα, ένα πολιτικό και κοινωνικό ζητούμενο, προσαρμοζόμενο θεσμικά και συμβατικά στις εκάστοτε σχέσεις δυνάμεων εντός μιας κρατικής οντότητας και σε συνάφεια με τις σχέσεις της με άλλες (ξένες) επικράτειες. Ηταν τότε η περίοδος της απολυταρχίας, των κληρονομικών προνομίων, της θρησκευτικής ορθότητας σε διαμάχη μεταξύ χριστιανικών θέσεων και ταυτόχρονα η εμφάνιση και ραγδαία άνοδος μιας απολύτως οικονομικά προσανατολισμένης αστικής πανσπερμίας, η οποία απαιτούσε, τόσο για την επιβίωση όσο και για την εξασφάλιση και προστασία της, ένα περιθώριο συμβιβασμών, βάζοντας στο τραπέζι την ομολογία ότι επρόκειτο για υπηκόους, πάει να πει για συνοδοιπόρους της εξουσίας. Αυτή η πραγματιστική προσέγγιση δεν περιόριζε τη δυσανεξία έναντι αλλοθρήσκων, την κάλυπτε όμως υπό τον μανδύα της ανεκτικότητας, που δεν ήταν κατ’ ουσία παρά η εξυπηρέτηση αμοιβαίων συμφερόντων.

Το πλέον πετυχημένο παράδειγμα αυτής της στρατηγικής είναι η Βενετία. Υπολογίζεται πως οι Εβραίοι έφτασαν στη Βενετία κατά τον 13ο αιώνα. Ως έμποροι και τραπεζίτες επένδυσαν στη ναυπήγηση του στρατιωτικού και εμπορικού στόλου της Γαληνοτάτης, διέθεσαν τον πλούτο τους για την οικονομική ανάπτυξη και τον καλλωπισμό της πόλης, πρόσφεραν ιατρικές και νομικές υπηρεσίες, έχτισαν τις συναγωγές τους, η πόλη που τους φιλοξένησε δεν έπαψε να τους θεωρεί «τσιφούτηδες» και έκφυλους, δεν έπαψε όμως να τους ανέχεται και δεν μαρτυρούνται διώξεις. Προκειμένου να εξασφαλιστεί η παραμονή τους στην πόλη για μεγάλες περιόδους, η Γερουσία πρότεινε το 1516 να τους παραχωρηθεί ένας κλειστός χώρος, που καταλάμβανε το παράρτημα ενός παλαιού στρατιωτικού χυτηρίου, του Γκέτο Βέκιο, εξού και η ονομασία getto, που προέρχεται από το ρήμα gettare, το οποίο σημαίνει «λιώνω» ή «χύνω λιωμένο μέταλλο σε καλούπι». Ηταν ένα νησάκι κοντά στην καρδιά της πόλης, Γκέτο Νουόβο πλέον, που οι πύλες του έκλειναν το βράδυ, τα παράθυρα των σπιτιών σφραγίζονταν, περιπολίες εξασφάλιζαν την απομόνωση των κατοίκων, δίχως αυτά να σημαίνουν ότι δεν ήταν διάτρητα, δημιουργώντας μιαν αγορά μεσαζόντων και αλληλοκατανόησης.

Η Γαλλία βρίσκεται στον αντίποδα, καθώς τότε ακριβώς μαστίζεται από τους Θρησκευτικούς Πολέμους (έξι τον αριθμό, διάρκειας, με σύντομες ειρηνεύσεις, πλέον των τριάντα ετών), εμφύλιους σπαραγμούς μεταξύ καθολικών και διαμαρτυρομένων, μεταξύ της μοναρχικής απολυταρχίας και των αριστοκρατών κάθε βαθμίδας με καύσιμη ύλη τα πλήθη των πόλεων και τις κοινότητες των επαρχιών, έτσι που οι θρησκευτικές επιταγές συμπλέκονται με εξεγέρσεις οι οποίες θέτουν σε κίνδυνο τη βασιλεία, πρόδρομοι, σε ικανό βαθμό, μιας νοοτροπίας διαρκών αμφισβητήσεων, απειλών και δυσανεξίας σε κάθε μορφή ανεκτικότητας. Το παράδοξο είναι ότι εκείνοι οι πόλεμοι βρήκαν το τέλος τους όταν ο ηγέτης των διαμαρτυρομένων ασπάστηκε τον καθολικισμό. Πρόκειται για τον Ερρίκο Δ’ τον Μεγάλο (1553-1610), που δήλωσε, εν είδει καταλλαγής, ότι το Παρίσι «άξιζε μια [καθολική] λειτουργία», δεν απέφυγε πάντως τη δολοφονία από το χέρι ενός φανατικού καθολικού. Η αδιαλλαξία, ως όργανο και ασπίδα της απολυταρχίας, κορυφώθηκε στα χρόνια του Λουδοβίκου ΙΔ’, του οποίου η απόφαση «έτσι θέλω» (parce que tel est mon plaisir) ήταν απόφαση αμετάκλητης και αδιαμφισβήτητης καταδίκης μέχρι θανάτου. Δεν είναι περίεργο λοιπόν που η Γαλλία έγινε η πατρίδα των επαναστάσεων (1789, 1830, 1848, ως την Κομμούνα του 1871), των παλινορθώσεων, της ανόδου και πτώσης των δημοκρατικών πρωτοβουλιών.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκεται στο ενδιάμεσο: ανεκτική αρχικά, καθώς οι κατακτητές αποτελούσαν τη μειοψηφία ενός πολυπολιτισμικού χώρου, αποδεχόμενη την ανάγκη στήριξής της από τις ομάδες εκείνες που είχαν παράδοση διοίκησης εκείνου του πολυδαίδαλου «βυζαντινιστικού» θρησκευτικού και στιβαρά κοινωνικού ιστού, επέδειξε ανεκτικότητα στην παράλληλη συμβίωση Χριστιανών, Εβραίων, Αρμενίων, Σύρων, Τούρκων, φροντίζοντας εκείνη η συμβίωση να μην είναι και γνωριμία, οργανώνοντας βιλαέτια, δημιουργώντας πιστά στρατεύματα, ικανά να αποδείξουν ότι η ανεκτικότητα ήταν «δοτή» και, κατά συνέπεια, περιστασιακή. Ο θαυμασμός της «μαγείας της Ανατολής», του τούρκικου καφέ και της «α λα Τούρκα» ζωής και μουσικής, όταν μετατράπηκε σε ευρωπαϊκές πολιτικές για την εκμετάλλευση της παρακμής της σουλτανικής εξουσίας, βοήθησε στον εξοστρακισμό της ανεκτικότητας και στην εφαρμογή στρατηγικών γενοκτονίας. Ισχύει ο κανόνας πως όταν η απόλυτη εξουσία διά της στρατιωτικής ισχύος περνάει στα χέρια της γραφειοκρατίας, η δυσανεξία έναντι της ανοχής οδηγεί στον εξανδραποδισμό.

Παραλείπουμε τις περιπτώσεις της Αγγλίας, της Γερμανίας, των ΗΠΑ, επειδή η αρχή της «συναίνεσης» περιορίζει και μάλλον καθιστά έμμεση, δηλαδή ασφυκτική, την αδιαλλαξία (Αγγλία), μεταθέτει τη θρησκευτική ταυτότητα σε φυλετική αναπηρία (Γερμανία), επιτρέπει τον νόμο των όπλων, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αβυσσαλέες ανισότητες, δείγματα μιας αυτοκρατορίας (ΗΠΑ), η οποία έγινε αυτοκρατορία επειδή κλήθηκε να αναμειχθεί στις ευρωπαϊκές τραγωδίες, όπως συνέβη, τηρουμένων των αναλογιών, με τη Ρώμη που τη βοήθειά της ζητούσαν Πτολεμαίοι και Σελευκίδες για να διατηρήσουν ό,τι είχε απομείνει από τα βασίλειά τους.

Ο Ντενί Λακόρν δυσκολεύεται να ομολογήσει πως η ανεκτικότητα, στηριγμένη στις αρχές του Διαφωτισμού, δεν είναι πλέον επαρκής για την αντιμετώπιση του φανατισμού. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου του (από τη σελ. 211 και μετά) περιλαμβάνει εκείνα τα ερωτήματα που, όσο και αν παρακολουθούνται θεσμικά και δικαιικά, δεν βρίσκουν λύση, όχι για την πάταξη του φανατισμού, αλλά τουλάχιστον για τον έλεγχό του.

{1BSYG}Denis Lacorne{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τα όρια της ανεκτικότητας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Παπαηλιάδη{CR}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, {LF}2021{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ