Ρεαλισμός χωρίς κορύφωση

Η θεματολογία στα «Αξύριστα πηγούνια» του Γιάννη Τσίρου είναι επίκαιρη, σχεδόν σημερινή, δημοσιογραφική: Οι μετανάστες και ο τρόπος που αντιμετωπίζονται, η εκμετάλλευση του ατόμου από την κοινωνία, το σύστημα αλλά και τον συνάνθρωπό του, η οικονομική ανισότητα και η αγωνία της επιβίωσης και κυρίως η θέση της γυναίκας, η αντιμετώπισή της ως αντικειμένου, ως πολίτη δεύτερης κατηγορίας και η σεξιστική συμπεριφορά απέναντί της. Ακριβώς όμως επειδή είναι γραμμένο 25 χρόνια πριν, είναι απαλλαγμένο από δεσμεύσεις και απαιτήσεις της σημερινής εποχής.

Ο συγγραφέας, με σπουδές στο σχέδιο, τη φωτογραφία και τη μουσική, στράφηκε στη γραφή μέσα από τα μαθήματα στο τμήμα θεατρολογίας που παρακολούθησε τη διετία 1991-93. Τα «Αξύριστα πηγούνια» είναι το πρώτο του θεατρικό έργο (1996), για το οποίο και έλαβε το Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου θεατρικού συγγραφέα του υπουργείου Πολιτισμού το 2004. Εχει γράψει ακόμα τα θεατρικά «Τα μάτια τέσσερα» (2007), «Αόρατη Ολγα» (2009), «Ελεύθερα ύδατα» (2012), «Αγριος Σπόρος» (2013) και «Διαλέξεις αθλιότητας» (2014). Ενώ έχει στο ενεργητικό του το σενάριο για ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους – που έχουν ξεχωρίσει και βραβευτεί. Με τον σκηνοθέτη Γιώργο Παλούμπη έχουν συνεργαστεί ξανά στο παρελθόν, με την «Αόρατη Ολγα», στο Εθνικό Θέατρο το 2011, ενώ το έργο έχει ανέβει (2006) από τον Θανάση Παπαγεωργίου στο θέατρο Πόρτα (με τους Ιεροκλή Μιχαηλίδη, Γεράσιμο Σκιαδαρέση, Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο, Λαμπρινή Αγγελίδου).

Σκηνοθέτης του ρεαλιστικού θεάτρου («170 τετραγωνικά», «Χαρτοπόλεμος», «Εθνικός Ελληνορώσων») αλλά και με μια ευρεία γκάμα επιλογών – όπως το πρόσφατο «Πάρτυ γενεθλίων» αλλά και τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου που θα ανεβάσει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά στα τέλη Απριλίου, ο Παλούμπης χτίζει συστηματικά τη σκηνοθετική του οντότητα.

Η γυναίκα είναι το επίκεντρο στο έργο, χωρίς ωστόσο η φυσική της παρουσία να είναι το στοιχείο που το καθορίζει – εμφανίζεται στην αρχή και στο τέλος της παράστασης, δίχως λόγια. Πρόκειται για μια μετανάστρια στριπτιζέζ η οποία και καταρρέει από καρδιακό επεισόδιο την ώρα που κάνει το πρόγραμμά της. Μεταφέρεται στο νοσοκομείο και εκεί, στο νεκροτομείο, θα αποδειχθεί ότι οι τρεις εργαζόμενοι είχαν – με διαφορετικό τρόπο ο καθένας, σχέση μαζί της. Οσο παραμένει στο κρεβάτι του νεκροτομείου και μέχρις ότου μεταφερθεί στον θάλαμο ψύξης, ανάμεσα στους τρεις υπαλλήλους και το άψυχο κορμί της θα ξεδιπλωθεί ένα κουβάρι σχέσεων αλλά και προσωπικών αποκαλύψεων, αναμετρήσεων, σκληρών παραδοχών.

ΣΚΛΗΡΟΙ ΚΑΙ ΓΕΛΟΙΟΙ. Με το σκηνικό-νεκροτομείο να αποτυπώνει την παγερή ατμόσφαιρα του έργου αλλά και την εσωτερική κατάσταση των ηρώων, ο Παλούμπης έστησε με τα ρεαλιστικά του υλικά την αναμέτρηση των τριών ηρώων με τον εαυτό τους και κυρίως με το αντικείμενο του πόθου τους. Σκληροί και γελοίοι μαζί, οι άντρες του Τσίρου διατηρούν στα χέρια του Παλούμπη τη διπλή τους υπόσταση – θύτες και θύματα μαζί.

Μέσα απ’ αυτό το κομμάτι ζωής, του οποίου γινόμαστε μάρτυρες, η ένταση ακολουθεί τον ρυθμό των εξελίξεων και μαζί οι ερμηνείες τω ηθοποιών, συμπαγείς και γήινες, με συναισθηματικές αποχρώσεις. Ωστόσο οι τρεις άνδρες, Γιώργος Πυρπασόπουλος, Ηλίας Βαλάσης, Στέλιος Δημόπουλος δεν καταφέρνουν να οδηγήσουν τις καταστάσεις σε μια κορύφωση που απαιτεί το ίδιο το έργο. Μια κορύφωση που τελικά εκφράζει, μέσα από τη σιωπή και το σώμα της η γυναίκα-αντικείμενο της Μαρίας Νεφέλης Δούκα.

Μια διαφορετική «σκληρότητα»
Η επιρροή του Αντονέν Αρτώ (Antonin Artaud, 1896-1948) στη θεατρική τέχνη μπορεί να μην είναι τόσο γνωστή, είναι όμως βαθιά και καθοριστική. Αυτός ο ιδιαίτερος και ιδιοφυής γάλλος ηθοποιός, ποιητής και θεωρητικός ξεπέρασε με τις σκέψεις του την εποχή του – είχε ενταχθεί στο κίνημα του υπερρεαλισμού. Η ζωή του ήταν δύσκολη, η υγεία του προβληματική από νωρίς και το νευρολογικό του σύστημα ασταθές.
Το μεγάλο του σύγγραμμα με τον τίτλο «Το θέατρο και το είδωλό του» («Le theatre et son double»), γραμμένο το 1938, στάθηκε η αφετηρία για μια επανεκκίνηση του θεάτρου σε νέα, ανατρεπτική βάση. Μέσα από το «Θέατρο της Σκληρότητας» («Le theatre de la cruaute») του οποίου στάθηκε ο εμπνευστής, επιχείρησε να αποκόψει κάθε δεσμό με τις δυτικές παραδόσεις, τον όποιο αστικό χαρακτήρα αλλά και την ψυχαγωγική διάσταση που εμπεριείχε και εμπεριέχει η ίδια η τέχνη του θεάτρου.
Στο επίκεντρο των ρηξικέλευθων απόψεών του βρίσκεται η «σκληρότητα», μακριά όμως από κάθε βίαιη-φυσική εκδοχή της. Ο Αρτώ υποστήριζε τη σκληρότητα του αισθήματος και κυρίως των αισθήσεων, την αφύπνιση του θεατή με τρόπο άμεσο και «βίαιο» και την παράλληλη πιθανή θεραπευτική ιδιότητα του θεάτρου. Ο ίδιος αρνήθηκε τις λέξεις, τα νοήματα και επέλεξε τους ήχους, τις άναρθρες κραυγές, τη «βίαιη» σωματική έκφραση που στοχεύει να «εξοργίσει» τον θεατή και αναφέρεται στο υποσυνείδητο ή καλύτερα στο ασυνείδητό του.
Δεν είναι εύκολο ούτε απλό να γίνει κατανοητή η θεατρική προσέγγιση που υποστήριζε ο Αρτώ. Αλλά όποτε αυτή συντελείται, το αποτέλεσμα είναι βαθύ, εσωτερικό. Σε συγγραφείς όπως ο Γκροτόφσκι, ο Ζενέ ή ο Χάινερ Μίλερ αναγνωρίζονται η επίδραση του «θεάτρου της σκληρότητας».
Ο Αρτώ λοιπόν «επιστρέφει» μέσα από την παράσταση «Κόκκαλο» που συνυπογράφουν η Ιόλη Ανδρεάδη και ο Αρης Ασπρούλης, για το Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης Κάρολος Κουν. Με τον Γεράσιμο Γεννατά και μαζί του επί σκηνής τον μουσικό-περφόρμερ Γιώργο Παλαμιώτη.