Ο έρωτας ως ελευθερία {LF}και ως εμπόρευμα

Η Εβά Ιλούζ (1961), καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας και Ανθρωπολογίας του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, πρώτη πρόεδρος της ιδρυθείσας στην Ιερουσαλήμ το 1906 Ακαδημίας Τεχνών Μπεζαλέλ και διευθύντρια σπουδών στην École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) στο Παρίσι, δεν έχει πάψει από το 1997 να εξετάζει τις συναισθηματικές, ερωτικές και σεξουαλικές εξελίξεις στις σύγχρονες πλανητικά ομογενοποιημένες κοινωνίες. Προσπαθεί παράλληλα να συνθέσει την πολυπλοκότητα των δεδομένων, τις διαδρομές τους εντός του κυρίαρχου οικονομικού και οικονομικά υποταγμένου πολιτικού συστήματος, καθώς και τις επιταγές και τάσεις που σχεδιάζει και επιβάλλει ο ύστερος καπιταλισμός της ήπιας δύναμης (soft power), πολιτιστικής και διαχειριστικής βιοεξουσίας. Διαθέσιμα σε εξαιρετικές μεταφράσεις έργα της είναι: «Ψυχρή τρυφερότητα: η άνοδος του συναισθηματικού καπιταλισμού» (Oposito, 2017), «Γιατί πληγώνει ο έρωτας» (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2019), «Ευτυχιοκρατία» (συνεργασία με τον Edgar Cabanas, Πόλις, 2020).

«Το τέλος του έρωτα: μια κοινωνιολογία των αρνητικών σχέσεων» κυκλοφόρησε το 2018 στη Γερμανία και αποτελεί τη σύνθεση των προηγούμενων ερευνητικών στοιχείων και θεωρητικών προσεγγίσεών της. Στην ουσία, αναλύει και εκλογικεύει την επιτάχυνση των ατομικών και συλλογικών ανατροπών σε ό,τι αφορά συναισθήματα, ερωτικές αναζητήσεις, σεξουαλικές ικανοποιήσεις και ανταμοιβές, προαποφασισμένες από τις κοινωνικές και πολιτιστικές, ιδιωτικές και δημόσιες, θεσμικές και εξωθεσμικές επιταγές, διευρύνοντας μιαν αγορά σωματικής και ψυχικής ερωτοσεξουαλικής προσφοράς, προβολής, επίδειξης, πορνικής κενότητας και βιωματικής κόπωσης. Μια αγορά συνεχώς αυξανόμενου κύκλου εργασιών και κερδοφορίας, της οποίας τα προϊόντα και οι υπηρεσίες έχουν άμεση χρονική αποδοχή και κατανάλωση, αυτομάτως ανακυκλούμενη και διογκούμενη.

Ο εστιασμός στον έρωτα ως σεξουαλικότητα έχει το πλεονέκτημα, για την αγορά, ότι η προσφορά της πρώτης ύλης, δηλαδή τα συναισθήματα και οι συνακόλουθες αντιλήψεις που τα υποστηρίζουν, προσφέρονται δωρεάν (ατομικά και συλλογικά) ως δεδομένα (data), επικαιροποιούμενα ανά πάσα στιγμή εν αγνοία του «δότη», ο οποίος τα λαμβάνει ανεμπόδιστα στη συνέχεια ως αναγκαίες συμπεριφορές. Η επένδυση για την εκμετάλλευση των δεδομένων δεν προϋποθέτει κεφάλαιο, προϋποθέτει όμως «στίγμα ευκαιρίας» (spot opportunity) μέσω της εκθετικής διασποράς των δεδομένων μιας υπό παραλλαγές υπερπροσφοράς, τεχνικά και τεχνολογικά ικανής να συντηρεί τον πειρασμό μιας υπερζήτησης. Εντός αυτής της αγοράς, λέει η Ιλούζ, σύμφυτης με την πλανητική φιλελεύθερη οικονομία, ο έρωτας είναι ασφυκτικά περικυκλωμένος από «αρνητικές επιλογές», οι οποίες δεν είναι άλλες από αποκλεισμούς εννοιών, αποχρώσεων και αρχών περί τη σεξουαλικότητα στο όνομα της θετικής ψυχολογίας, που μεθοδεύει την αυτοβελτίωση, την απόρριψη του πόνου, την ευλογία της ευτυχίας, η οποία έχει δείκτες επιβράβευσης με βάση τις επιδείξεις επιδόσεων ψυχής και σώματος.

Η παραδοσιακή σημειολογία, υπερβατικότητα, κανονιστική καταγραφή και αξιολόγηση του έρωτα, σε συνδυασμό με την αγάπη και τις εξ αυτών υποχρεώσεις εντός ενός συγκεκριμένου χρονικού πλαισίου εμφάνισης, αποδοχής και υποστήριξης της σεξουαλικότητας, παρέμεναν μια κοινωνική σταθερά, η οποία δεν απέκλειε, ακόμα και όταν τιμωρούσε, τις αποκλίσεις και διαφορές, ένα είδος διατήρησης και προστασίας του «εδώ» από το «πέραν του εδώ». Σε εκείνον τον κόσμο, τοπικό, εθνικό, κοσμοπολίτικο, η τέχνη και η λογοτεχνία είχαν τον ρόλο του συντηρητικού ή του πρωτοπόρου, του βέβαιου ή του αποκαλυπτικού. Τέτοια ήταν η έκταση του έρωτα: μια πρωτόγονη οριοθετημένη περιοχή, όπου ο λόγος ως επιχείρημα και ως διαμάχη είχε την αποκλειστικότητα καθορισμού της σεξουαλικής ορθότητας. Για την Ιλούζ, από εκείνο το σημείο που ονομάζουμε «νεωτερικότητα» ξεφύτρωσε ο «σκοπικός καπιταλισμός», δηλαδή η αποσαφήνιση ενός σκοπού (mission), o οποίος προσδιορίζει το κοινό – στόχο του (target group) και τη στρατηγική για τις απαραίτητες δράσεις προς επίτευξη του σκοπού. Είναι σαν να λέμε πως από τότε ο στενός κύκλος της παράδοσης διαστέλλεται ως καταγγελία της δέσμευσης, της ανελευθερίας, της στασιμότητας στο όνομα του σκοπού «νεωτερισμού». Οι επιστημονικές και επιστημονικοφανείς τεχνικές και τεχνολογικές επιτυχίες, το πέρασμά τους από τις «ελίτ» στον «κοινό άνθρωπο», η επιτηρητική διάσταση της τεχνολογίας απλουστεύουν και συντομεύουν τον λόγο προς διευκόλυνση του σκοπού, προβάλλοντας το εύληπτο και ολιγόλογο «μήνυμα». Ηταν μοιραίο τα ως τότε κρυφά και ανομολόγητα να έρθουν στο φως, είτε ως απελευθέρωση ψυχής και σώματος (χειραφέτηση) είτε ως εναγκαλισμός ενός αδέσμευτου πρωτογονισμού, όπου ο έρωτας και η σεξουαλικότητα δίχως φραγμούς και δίχως κανόνες είναι η αποθέωσή του.

Η πρώτη αθωότητα

Σε αυτήν τη διεργασία, η οποία ταυτίστηκε με κοινωνικές και πολιτικές εξάρσεις, βλέψεις και ουτοπίες, διακρίνεται μια συμπόρευση με τις πρώιμες τεχνικές και τεχνολογικές εφαρμογές, μια αθωότητα σχετικά με τις επιπτώσεις τους, που, όπως βλέπουμε εκ των υστέρων, δεν έλειψε από τις ίδιες τις εφαρμογές, όσο δεν αποτελούσαν μιαν οικονομία μεγέθους, αλλά μια φαντασίωση του καλύτερου δυνατού κόσμου, μιαν εκρηκτική ηδονή. Εδώ η Ιλούζ κάνει λόγο για το γνωστό «φαινόμενο της πεταλούδας». Πράγματι, εκείνη η περίοδος της αθωότητας (ας πούμε, λίγο πριν και αμέσως μετά τον Μάη των φοιτητικών ταραχών του 1968 στο Παρίσι), περίοδος ανάδυσης της αγοράς συναισθημάτων, ωρίμασε ως απαγόρευση του απαγορευμένου και τσιμεντώθηκε ως άρνηση των παραδεδεγμένων διαταραχών του βίου.

Η δυναμική αυτής της εξέλιξης δεν επιτρέπει συμπεράσματα, αφού η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία έχει ακατάσχετη ροή απόψεων περί έρωτα και σεξουαλικότητας, οι οποίες, όσο και αν είναι εμφανώς ψυχοκοινωνικά υπό αίρεση στον στενό κύκλο βιολόγων, κοινωνιολόγων, ψυχολόγων, στοχαστών, δεν προσβάλλουν τις πλανητικές διαστάσεις της αγοράς. Για συνεπείς ερευνητές της πολυπλοκότητας αυτού του γεγονότος, στην κατηγορία των οποίων ανήκει η Ιλούζ, το παράπτωμα της προφητείας περί των βλαβερών συνεπειών του ρεύματος καθυπόταξης του έρωτα και της σεξουαλικότητας στην αγορά, στην κατανάλωση, στο εφήμερο και στιγμιαίο των σχετικών προϊόντων και υπηρεσιών αποφεύγεται. Η Ιλούζ διευκρινίζει: «Το βιβλίο αυτό δεν συνιστά μιαν έκκληση υπέρ της επιστροφής στις οικογενειακές αξίες, στην κοινότητα ή στην περιστολή της ελευθερίας. Λαμβάνει ωστόσο σοβαρά υπόψη του τις φεμινιστικές και θρησκευτικές κριτικές στη σεξουαλική ελευθερία και υποστηρίζει ότι η ελευθερία έχει επιτρέψει στην πλοκαμοειδή εξουσία του σκοπικού καπιταλισμού να κυριαρχήσει στο πεδίο της δράσης και της φαντασίας μας με τη συνδρομή των ψυχολογικών βιομηχανιών, ο ρόλος των οποίων έγκειται στη διαχείριση των πολλαπλών συναισθημάτων και ψυχικών ρωγμών που ο ίδιος δημιουργεί. Εάν η ελευθερία έχει κάποιο νόημα, πρέπει οπωσδήποτε να περιλαμβάνει και τη γνώση των αόρατων δυνάμεων που μας δεσμεύουν και ταυτόχρονα μας τυφλώνουν». Προς το παρόν και ως εκεί όπου βλέπει το μάτι, η επισήμανση παραμένει ενδιαφέρουσα υπόθεση εργασίας για την πορεία της πεταλούδας που έχει αφήσει πίσω της την Ιαπωνία.

{1BSYG}Eva Illouz{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το τέλος του έρωτα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Διονύσης Παπαδουκάκης {CR}Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, {LF}σελ. 392{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 24 ευρ{4BTIM}ώ