«Ο καλλιτέχνης προσφέρει εναλλακτικές»

Είναι 77 ετών, αλλά ακόμη θυμάται τους παιδικούς εφιάλτες: ένα περιβάλλον γεμάτο ομίχλη, όπου ακούει ανήσυχα ανδρικά βήματα γύρω του. Οταν τους αποκάλυψε στη μητέρα του, εκείνη έκπληκτη του εξήγησε ότι δεν ήταν εφιάλτες. Ηταν οι αναμνήσεις από την προσπάθεια της οικογένειάς του να διαφύγει με μια βάρκα από την Ιρλανδία προς τη Βρετανία όταν ήταν μόλις τεσσάρων. Η ομίχλη στη θάλασσα ήταν πυκνή και τα βήματα ήταν του καπετάνιου που πήγαινε πάνω – κάτω και έδιωχνε με ένα κοντάρι τις διάσπαρτες νάρκες μέσα στο νερό. Η πρώτη προσπάθεια απέτυχε. Η οικογένεια του Σον Σκάλι επέστρεψε στην Ιρλανδία. Και χρειάστηκε να κάνει για δεύτερη φορά τον επικίνδυνο διάπλου για να φτάσει στη Βρετανία.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που ο σημαντικότερος, κατά πολλούς, εκπρόσωπος της αφαιρετικής ζωγραφικής σήμερα επέλεξε ως τίτλο της αναδρομικής του έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη τον όρο «Επιβάτης».

«To προσφυγικό ζήτημα όντως είναι ένα από αυτά που με απασχολούν και σε εκείνο το επικίνδυνο ταξίδι αφιέρωσα και το έργο μου “Precious” (1981). Δεν είναι τυχαίο, επίσης, ότι ο καλύτερός μου φίλος στη Νέα Υόρκη, ο ιδιοκτήτης και εκδότης της εικαστικής επιθεώρησης “Brooklyn Rail”, Φονγκ Μπουί, διέφυγε κι εκείνος από την πατρίδα του, το Βιετνάμ, με μια βάρκα, ενώ δεν ήξερε κολύμπι. Επί πέντε ημέρες το πάχος του υλικού κατασκευής της βάρκας τον χώριζε από τον θάνατο», λέει ο ιρλανδοαμερικανός ζωγράφος που προκαλεί τον θεατή ανάμεσα στα 130 έργα του (λάδια, ακρυλικά, υδατογραφίες, σχέδια και ένα εμβληματικό γλυπτό) από τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα να αναρωτηθεί αν γύρω του υπάρχουν δεκάδες πολύχρωμες ριγωτές σημαίες χωρών που δεν γνωρίζει ή καρτέλες επιτραπέζιων παιχνιδιών που δεν έχουν ακόμη επινοηθεί.

Ο «Επιβάτης» όμως που είναι φτιαγμένος από γραμμές και σχήματα με όχι πολύ αυστηρά περιγράμματα, χρώμα και φως δεν είναι μόνο ο μετανάστης που κουβαλά ο Σον Σκάλι μέσα του. Είναι κι αυτοί οι μικροί πίνακες που έχουν εισχωρήσει στα μεγάλα του τελάρα και λειτουργούν, σύμφωνα με τον δημιουργό τους, με παράθυρα.

«Ο κάθε μικρός πίνακας προστατεύεται και εντάσσεται στο εννοιολογικό πλαίσιο του μεγαλύτερου. Προσφέρει μια διπλή, διαλεκτική εμπειρία στον θεατή, διότι με ενδιαφέρει τα έργα μου να είναι συμφιλιωτικά κατά κάποιο τρόπο, διαλεκτικά. Δεν θα δείτε σκληρές γραμμές και αυστηρά όρια για φιλοσοφικούς λόγους. Βρίσκω πολύ ενδιαφέρον ότι στον Πλάτωνα και στον Σωκράτη κατά τη διάρκεια της συζήτησης επαναλαμβάνεται η ερώτηση, δεν βάλλουν οι συνομιλητές εναντίον της. Ολη αυτή η εμπειρία είναι πολύ ευρωπαϊκή και καθόλου αμερικανική», εξηγεί, ενώ ετοιμάζεται για ακόμη μία φορά στη ζωή του να μεταναστεύσει και να αφήσει τις ΗΠΑ – όπου είναι πολίτης εδώ και τέσσερις δεκαετίες – για τη Γερμανία.

«Ενας σοβαρός λόγος που φεύγω είναι ότι υπάρχουν 400.000 όπλα (σ.σ.: σε ιδιωτικά χέρια)» υποστηρίζει, ενώ μου δείχνει στο τηλέφωνό του τη σειρά έργων του «Ghosts», στα οποία απεικονίζεται η αστερόεσσα, μόνο που στη θέση των 50 αστεριών βρίσκεται ένα όπλο.

«Δεν μπορώ να τα δείξω στην Αμερική διότι οι Αμερικανοί έχουν μια φετιχιστική σχέση με τη σημαία τους. Αν πάτε μια βόλτα στα προάστια, θα δείτε σημαίες έξω από τα σπίτια που αποτελούν ένδειξη ότι ψήφισαν τον Τραμπ. Ο πατριωτισμός, ο ρατσισμός και η οπλοκατοχή είναι κατά κάποιο τρόπο συνυφασμένα με την Αμερική, και το κέντρο, που είναι ο δικός μου ορισμός μιας πολιτισμένης κοινωνίας, απουσιάζει. Εχει εξοβελιστεί και αυτό σημαίνει ότι η Αμερική έχει χάσει την ικανότητά της για διάλογο, για ανοχή. Εχουμε δυο άκρα που πιέζουν το ένα το άλλο και συμπιέζουν το κέντρο. Ολο αυτό δημιουργεί μια πολύ κακή κατάσταση και δεν θέλω ο γιος μου να είναι έφηβος σε αυτή τη χώρα, διότι οι έφηβοι συχνά στρέφονται εναντίον της εξουσίας. Κι αν συμβεί αυτό, θα τον πυροβολήσουν. Αρχικά θα τον ακινητοποιήσουν με λαβή και εν συνεχεία θα του πατήσουν τον λαιμό με το γόνατο. Δεν είναι απαραίτητο να είσαι μαύρος για να συμβεί κάτι τέτοιο. Με τον ίδιο τρόπο σκότωσαν πριν από μερικούς μήνες έναν λευκό. Η βία λόγω της οπλοκατοχής είναι απίστευτη. Δεν μπορείς να μεγαλώσεις ένα παιδί σε ένα τέτοιο περιβάλλον».

Αν όμως είναι ο ρατσισμός και η οπλοκατοχή που τον «διώχνουν» από τη Νέα Υόρκη, για ποιο λόγο επιλέγει τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή για να φύγει – επί προεδρίας Τζο Μπάιντεν, προς υποστήριξη του οποίου μάλιστα φιλοτέχνησε και αφίσα, όπως είχε κάνει και για τον Μπαράκ Ομπάμα, και όχι επί προεδρίας Τραμπ; «H απάντηση είναι απλή. Η ζωή μου ελέγχεται από τον γιο μου, ο οποίος φοιτά σε ένα υπέροχο σχολείο. Οταν κέρδισε ο Τραμπ τις εκλογές, μου ήταν αδύνατον να το πιστέψω. Ηθελα να τον σκοτώσω. Είναι η ξανθιά εκδοχή του Χίτλερ. Και βέβαια ήθελα να φύγω, αλλά ο γιος μου αρνήθηκε λόγω του σχολείου του. Κατόπιν τούτου κάναμε συμφωνία ότι όταν γίνει 14 ετών θα επιστρέψουμε στην Ευρώπη: είτε στη Γαλλία είτε στη Γερμανία. Διάλεξε τη Γερμανία», λέει, αν και το βλέμμα του δείχνει πως δεν έχει συμβιβαστεί απολύτως με την προοπτική της Γερμανίας. «Κάνω τα πάντα για τον γιο μου…», λέει επιχειρώντας να δικαιολογήσει την έκφρασή του.

Από τη στιγμή που δεν θεωρεί τον εαυτό του «ούτε κατ’ ελάχιστον ως ριζοσπαστικό σοσιαλιστή, αλλά κεντρώο» και αφού πλέον και ο ίδιος αποδέχεται το αστείο – ότι μπορεί επιστημονικά να αποδείξει πως θα επιλέξει τον πρόεδρο των ΗΠΑ, καθώς σε όποιον δεν φτιάχνει αφίσα, αυτός δεν κερδίζει τις εκλογές -, για ποιο λόγο δεν φιλοτέχνησε μια αφίσα και για τη Χίλαρι κι «επέτρεψε», κατά συνέπεια, την εκλογή του Τραμπ; «Πίστευα ότι η Χίλαρι δεν θα χάσει, οπότε δεν μπήκα στον κόπο. Πίστευα ότι ο Τραμπ δεν θα μπορούσε να κερδίσει και όταν συνέβη έμεινα με το στόμα ανοικτό. Αν πίστευα ότι η αφίσα μου θα μπορούσε να κάνει κάποια διαφορά, θα την έφτιαχνα».

Σε περιόδους όπου πρωταγωνιστούν φαινόμενα ρατσισμού, προσφυγικής και οικολογικής κρίσης, ποιος θα πρέπει να είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη; «Πρέπει να προσφέρει εναλλακτικές. Η τέχνη δεν πρέπει να είναι αποκλειστικά πολιτικοποιημένη. Δεν γράφω στους πίνακες συνθήματα του τύπου “όχι στα πλαστικά”. Προτιμώ να μην ασχολούμαι με το σύμπτωμα αλλά με τον άνθρωπο. Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να ενώσω το συναίσθημα και τη δομή, κάτι που δεν έχει κάνει κανείς στην αφαίρεση. Εχουμε την τάση να διαχωρίζουμε τα πράγματα. Πρέπει να μάθουμε να τα ενοποιούμε. Σε όλη μου τη δουλειά επικρατεί μια συγχώνευση. Και η αποστολή που θέτω στον εαυτό μου είναι να προσδώσω ανθρώπινα χαρακτηριστικά στην αφαίρεση. Γι’ αυτό κάθε άκρο στα έργα μου είναι προϊόν διαπραγμάτευσης», απαντά και διευκρινίζει πως θεωρεί εαυτόν φιλοσοφημένο και όχι ιδιαιτέρως μορφωμένο, επισημαίνοντας παράλληλα το ενδιαφέρον του για την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και τη διαλεκτική, όπως διατυπώνεται στους πλατωνικούς διαλόγους.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Δεν είναι όμως μόνο η αρχαία φιλοσοφική σκέψη που τον συνδέει με την Ελλάδα. Αν ανακαλέσουμε στη μνήμη μας τον τίτλο της έκθεσής του στο Μουσείο Μπενάκη προ δεκαετίας, ήταν «Doric» (Δωρικός Ρυθμός). Και αν παρατηρήσει κάποιος τον τίτλο της πρώτης ενότητας των πιο παραστατικών του έργων, στα οποία απεικονίζεται ο γιος του να παίζει στην παραλία, θα διαπιστώσει ότι είναι «Εleuthera». «Αν δεν είχα ενδιαφέρον για τον ελληνικό πολιτισμό, θα αποκαλούσα μια ολόκληρη σειρά έργων “Doric”; Η Ακρόπολη είναι η μητέρα του πολιτισμού μας πριν από 2.500 χρόνια. Η πρώτη έκθεσή μου εδώ (σ.σ.: στο Μουσείο Μπενάκη) ήταν μια ερωτική επιστολή προς την Ελλάδα, διότι η Ελλάδα αποτελεί το θεμέλιο της δημοκρατίας. Με ενδιαφέρουν πολύ ο λίθος και η γλυπτική, το αρχαίο και το σύγχρονο. Μου αρέσει η καθαρότητα των αρχών της αρχαιότητας, όχι οι συμβιβασμοί στους οποίους έχουμε συνηθίσει να υποκύπτουμε. Οσο για τη σειρά “Εleuthera”, επίσης δεν είναι μια τυχαία επιλογή. Γνωρίζω ότι είναι μεταγραφή της ελληνικής λέξης “ελεύθερα”. Είναι η ονομασία ενός νησιού στις Μπαχάμες κι είναι το ωραιότερο μέρος στον κόσμο».

Λίγο πριν τον αποχαιρετήσουμε και δεδομένης της αγάπης που εκφράζει για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό – μετά την κουβέντα μας μάλιστα σχεδίαζε την επίσκεψή του στον Ιερό Βράχο, όπου σκόπευε μέσω βιντεοκλήσης να ξεναγήσει τον γιο του στα μνημεία του -, ποια είναι η θέση του για τον επαναπατρισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα; «Αν τα θέλει πίσω ο ελληνικός λαός, τότε θα πρέπει να επιστραφούν» είναι η αρχική του απάντηση. Οταν όμως του επισημαίνουμε τη σθεναρή αντίσταση της βρετανικής πλευράς, τότε αποφασίζει να επιστρατεύσει το ιδιαίτερο χιούμορ του. «Ε, τότε πιστεύω ότι η Ελλάδα θα πρέπει να ανασυστήσει τον στρατό της Μακεδονίας και της Σπάρτης και να εισβάλει στην Αγγλία».