Ο αγώνας κατά των ανισοτήτων συνεχίζεται

Οταν κανείς αποφασίζει να παρουσιάσει τέτοια μεγάλα βιβλία, βιώνει δύο καταστάσεις. Αρχικά βιάζεται να τελειώσει το διάβασμά τους, για να μεταφέρει το μεγαλείο τους χωρίς καθυστέρηση. Οταν όμως αρχίζει να γράφει γι’ αυτά, αισθάνεται το δέος και το βάρος της γραφής.

Ο Τομά Πικετί, γάλλος καθηγητής στην École des Hautes Études en Sciences Sociales, οικονομολόγος και υποστηρικτής της δυνατότητας λειτουργίας σήμερα ενός μοντέλου συμμετοχικού σοσιαλισμού φαίνεται να συνεχίζει το προηγούμενο, επίσης σημαντικό, βιβλίο του «Το Κεφάλαιο στον 21ο αιώνα» (μτφ. Ελίζα Παπαδάκη, Πόλις, 2013). Είναι έτσι, αλλά είναι και πολύ περισσότερα. Ο Πικετί αντιπαρατίθεται στην αντίληψη που αποδίδεται στον Μαρξ – είναι όμως μια απλοποίησή του, συμπληρώνω – πως οι παραγωγικές δυνάμεις και οι σχέσεις παραγωγής καθορίζουν με σχεδόν αυτόματο τρόπο τις ιδεολογικές υπερδομές. Ο συγγραφέας, αντιθέτως, υποστηρίζει πως οι ανισότητες δεν οφείλονται στις οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές αλλά στις ιδεολογικές και πολιτικές. Εφόσον αυτό συμβαίνει τότε οι αλλαγές στις κοινωνίες δεν είναι νομοτελειακές αλλά αποτέλεσμα δράσεων. Επομένως μπορούμε να φανταστούμε άλλες ιστορικές διαδρομές στην Ευρώπη αλλά και στην Ασία, όπου η ανάπτυξη δεν θα στηριζόταν στον προστατευτισμό, στη δουλοκτησία, στον αποικισμό, στη στρατοκρατία αλλά και άλλες διαδρομές στο παρόν και στο μέλλον χωρίς ιδιοκτησιοκρατία (ο καπιταλισμός στη δική του ορολογία) και υπερκαπιταλισμό. Αντικείμενο του βιβλίου αποτελεί η ιστορία και το μέλλον των καθεστώτων ανισότητας. Αλλά ο Πικετί δεν καταγράφει απλώς. Καταδεικνύει και το πώς οι κοινωνίες και κυρίως το ανώτατο δεκατημόριο των οικονομικά ισχυρών και οι οργανικοί διανοούμενοί του δικαιολογούν τις ανισότητες. Ο συγγραφέας αναφέρεται στις κοινωνίες ανισότητας που γεννήθηκαν όχι μόνο στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ινδία, στην Κίνα, στο Ιράν, στον Αραβικό Κόσμο, στην Απω Ανατολή, στην Ιαπωνία και στη Νότια Αφρική.

Δουλοκτησία και αποικιοκρατία

Τα καθεστώτα ανισοτήτων ξεκινούν με τις αποκαλούμενες τριαδικές κοινωνίες. Στην απλούστερη μορφή τους συντίθενται από τρεις ξεχωριστές κοινωνικές ομάδες. Από τον κλήρο ως την τάξη του πνεύματος (της διανόησης με σημερινούς όρους), από τους ευγενείς (την τάξη των στρατιωτικών) και από την τρίτη τάξη, στην οποία συγκεντρώνονται εργάτες, χωρικοί, τεχνίτες και έμποροι. Αυτό το σχήμα απαντά σ’ όλες τις αρχαίες κοινωνίες και σ’ όλα τα μέρη του κόσμου. Σ’ αυτές «τα δικαιώματα της ιδιοκτησίας και οι κυριαρχικές λειτουργίες είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τις σχέσεις εξουσίας σε τοπικό επίπεδο» (σ. 61). Οι δύο πρώτες τάξεις είναι οι τάξεις των ιδιοκτητών. Η διατήρηση της ιδιοκτησίας τους επιβάλλει τους όρους της στρατιωτικής εξουσίας που ασκούν οι ευγενείς και της ιδεολογικής κυριαρχίας μέσω των συστημάτων δικαιοσύνης που ασκεί ο κλήρος. Η ιδιαιτερότητα ήταν το ότι κάθε κοινωνική ομάδα εκτελούσε λειτουργίες απαραίτητες στις άλλες ομάδες, αποτελούσε οργανικό μέρος ενός συνόλου. Είναι όμως οι κυρίαρχες ιδεολογικές νομιμοποιήσεις μεταξύ των ομάδων ανισοτήτων που κρατούν τον οργανισμό ζωντανό. Εδώ οι ανισότητες κοινωνικής προέλευσης, ιεραρχίας και εθνικότητας – θρησκείας παίζουν πρωταγωνιστικούς ρόλους. Ο συγγραφέας παρακολουθεί τον σχηματισμό αυτών των κρατών σε Ευρώπη, Ινδία, Κίνα, Ιράν από περίπου το 1.000 μ.Χ. μέχρι τον 19ο αιώνα. Παρακολουθεί το πώς διατηρούνταν οι ισορροπίες των εξουσιών και τι συνέβαινε όταν αυτές παραβιάζονταν. Αξίζει εδώ μια πρώτη επισήμανση. Ο Πικετί δεν διακρίνει κάποιες εγγενείς πολιτισμικές διαφορές μεταξύ των κρατών σε διαφορετικές ηπείρους και θρησκείες που σπρώχνουν προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Αντιθέτως, υποστηρίζει πως οι ευρωπαϊκές και ασιατικές διαδρομές οφείλονται σε διαφορετικές ιδεολογικές επικυριαρχίες που υπό προϋποθέσεις θα μπορούσαν να οδηγούν σε διαφορετικά αποτελέσματα.

Η τριαδική τριλειτουργική κοινωνία άρχισε να χάνει έδαφος από τη στιγμή που προωθήθηκε η ελευθερία της εργασίας. Θα έλεγα πως με τους όρους του πραγματικού και όχι του σοβιετικού Μαρξ η σχέση προσωπικής εξάρτησης μετατράπηκε σε σχέση ανεξαρτησίας από τα πρόσωπα και εμπράγματης εξάρτησης. Ο συγγραφέας αρχικά καταθέτει πλήθος στοιχείων και γραφημάτων για το πώς άλλαξαν οι συσχετισμοί στη διάθεση των πόρων και των περιουσιών στη Γαλλία. Εξέλιξη που οδήγησε στην πτώση του Παλαιού Καθεστώτος. Παρακολουθεί τις δημογραφικές αλλαγές αλλά και τις παρισινές κληρονομιές των ευγενών και το πώς αυτοί μετατράπηκαν σε μια ιδιοκτησιακή τάξη που κινούνταν μεταξύ Επανάστασης και Παλινόρθωσης, αλλά και το πώς η Εκκλησία εδραιώθηκε ως μια νέα ιδιοκτησιακή οργάνωση ανάμεσα στα 1750-1780.

Αυτές οι εξελίξεις οδήγησαν στην «επινόηση» των κοινωνιών ιδιοκτητών. Στο εξής μέχρι σήμερα – με εξαίρεση αυτό που ο ίδιος αποκαλεί ατελή ισότητα των σοσιαλδημοκρατικών κοινωνιών και φυσικά τις κομμουνιστικές κοινωνίες – το δικαίωμα στην ιδιοκτησία θεωρείται απαραβίαστο και το κράτος είναι αυτό που επωμίζεται τη διαφύλαξή του. Ετσι αυτό που επεδίωξε η Γαλλική Επανάσταση δεν ήταν οι αλλαγές στην ιδιοκτησία, αλλά η μεταφορά των εξουσιών από τις τοπικές ελίτ των ευγενών και των κληρικών στο κεντρικό κράτος. Αυτή η κοινωνία των ιδιοκτητών κινείτο μεταξύ της προσωπικής χειραφέτησης από τους εδαφικούς και ατομικούς περιορισμούς και του καθαγιασμού της ιδιοκτησίας. Ο καπιταλισμός είναι τελικά η επικράτηση της ιδεολογίας της ιδιοκτησιοκρατίας στη βιομηχανική εποχή. Στον στόχο του συγγραφέα μπαίνουν οι περιουσιακές εξελίξεις, οι φόροι που επέτρεψαν τον μετασχηματισμό των ευγενών αλλά και των εμπόρων σε ιδιοκτήτες αλλά και η μείωση του ρόλου και της οικονομικής και ιδεολογικής ισχύος του κλήρου στη Γαλλία, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιρλανδία, στη Σουηδία. Εντυπωσιακές είναι οι σελίδες όπου ο συγγραφέας καταφεύγει όχι μόνο στα γραφήματα αλλά και στο κλασικό μυθιστόρημα (κυρίως του Μπαλζάκ και της Οστιν) για να περιγράψει αυτές τις αλλαγές. Οικονομικές αλλαγές που τις εξετάζει παράλληλα με την εμφάνιση της «τιμηματικής» ψηφοφορίας των ιδιοκτητών που με αγώνες μετατράπηκε στο δικαίωμα της καθολικής, αρχικά των ανδρών και στη συνέχεια – με ακόμη μεγαλύτερες προσπάθειες – και των γυναικών. Εδώ ο συγγραφέας τονίζει τον ρόλο που έπαιξαν τα φορολογικά συστήματα στη διατήρηση και διεύρυνση των ταξικών ιεραρχιών. Αυτά τα συστήματα εξηγούν τη συσσώρευση των περιουσιών. Η ανάγκη προοδευτικής φορολογίας εισοδημάτων, περιουσιών και κληρονομίας είναι το νήμα που ακολουθεί για να καταδείξει το πώς η απουσία τους διευρύνει και η παρουσία τους αμβλύνει τις ανισότητες.

Στο πλαίσιο των κοινωνιών των ιδιοκτητών οι δουλοκτητικές κοινωνίες είναι αυτές της ακραίας ανισότητας. Με εμφατικό τρόπο όμως παρατηρεί πως όπου καταργήθηκε η δουλεία, από τη φτωχή Αϊτή μέχρι το αποικιοκρατικό Ηνωμένο Βασίλειο, την επαναστατική Γαλλία, αλλά και τις νεοσύστατες ΗΠΑ, αυτή η κατάργηση συνοδεύτηκε με αποζημιώσεις για τους δουλοκτήτες, όχι όμως και για τους πρώην δούλους. Το υποκεφάλαιο στο οποίο περιγράφεται η ιδιοκτησιοκρατική δικαιολόγηση της αποζημίωσης των ιδιοκτητών είναι καταπληκτικό. Κατά τον συγγραφέα οι ανισότητες ανέκαθεν στηρίζονταν στον πρακτικό διαχωρισμό των κυριαρχικών λειτουργιών του κράτους από την ιδεολογική τεκμηρίωση του δικαιώματος στην ιδιοκτησία. Αυτή η δικαιολόγηση αποτέλεσε και τη βάση δημιουργίας του αμερικανικού δικομματισμού. Αξίζει να παρακολουθήσουμε τις διαδρομές που ακολούθησε από το 1850 το Δημοκρατικό Κόμμα για να μετατραπεί από κόμμα των δουλοκτητών του Νότου στο κόμμα του New Deal το 1930 και των δικαιωμάτων των μαύρων στη δεκαετία του 1960 και το πώς το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα από κόμμα του Λίνκολν έγινε κόμμα του Τραμπ. Με το ίδιο ενδιαφέρον και αναλυτική καταγραφή των στοιχείων παρακολουθεί την κατάργηση της δουλείας στις ΗΠΑ, στην Αϊτή, στη Βραζιλία και της δουλοπαροικίας στη Ρωσία. Με την ίδια προσοχή και ευρύτητα παρακολουθεί και τις εξελίξεις των κοινωνιών των ιδιοκτητών στις αποικιακές κοινωνίες, εξίσου ακραίων ανισοτήτων όπως οι δουλοκτητικές. Αναλύει σε βάθος το πλήθος των στοιχείων για την επίδραση της αποικιοκρατίας στο λεγόμενο σύστημα των καστών στην Ινδία, τη νομιμοποίηση του οποίου υποβάλλει σε κριτική. Κατ’ αυτόν και εδώ έχουμε να κάνουμε περισσότερο με τριαδικές κοινωνίες παρά με κοινωνία καστών. Το ίδιο κάνει και για την αποικιοκρατία στις ευρασιατικές της διαδρομές, τόσο στην Κινεζική όσο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι ανταγωνισμοί των Ευρωπαίων σ’ αυτές τις χώρες οδήγησαν στην επινόηση της Ευρώπης και στις εξεγέρσεις των τοπικών πληθυσμών, κυρίως στην Κίνα με τους δύο Πολέμους για το όπιο.

Αυξομειώσεις των ανισοτήτων (1914-2018)

Ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας της αύξησης των ανισοτήτων και ο 20ός από το 1914 μέχρι το 1980 της μείωσης. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έσπασε τον πάγο προστασίας των ανισοτήτων που υπήρχε μέχρι τότε. Για λόγους αντιμετώπισης των καταστροφών του πολέμου μετά το 1914 έως το 1940 και από το 1945 έως το 1980 επιβλήθηκαν προοδευτικές φορολογικές πολιτικές που οδήγησαν σε απότομη μείωση των ανισοτήτων όσον αφορά περιουσίες, κληρονομιές και εισοδήματα. Από το 1914 έως το 1950 αλλάζει και η έννοια της περιουσίας και της ιδιοκτησίας. Η σοσιαλδημοκρατική περίοδος 1950 – 1980 χαρακτηρίζεται ως περίοδος της ατελούς ισότητας, η οποία παρ’ όλες τις αδυναμίες της ήταν η πιο «εξισωτική» περίοδος της ανθρώπινης Ιστορίας. Ιδεολογικοί και όχι τεχνολογικοί λόγοι – επιτέλους και ένας μεγάλος επιστήμονας που αμφισβητεί τις κοινοτοπίες περί αναπόφευκτου της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον λόγω των τεχνολογικών αλλαγών – ήταν αυτοί που οδήγησαν στη διεύρυνση των ανισοτήτων από το 1980 μέχρι σήμερα. Το μείζον στην ανάλυση του πλήθους στοιχείων για τη φορολόγηση και τις ανισότητες σ’ αυτή την περίοδο που καταθέτει ο συγγραφέας είναι αυτές οι διαπιστώσεις του. «Δεν υπάρχει κάποια αναπόφευκτη πολιτιστική ή πολιτισμική ουσία που να οδηγεί σε ισότητα ή ανισότητα παρά μόνο διαφορετικές κοινωνίες και κοινωνικές ομάδες με διαφορετικές ευαισθησίες στο εσωτερικό τους που προσπαθούν να οικοδομήσουν συνεκτικά οράματα δικαιοσύνης…» (σ. 416). «Οι κοινωνικές κινητοποιήσεις και οι αγώνες έπαιξαν κεντρικό ρόλο, όπως και οι πολιτικο-ιδεολογικές εξελίξεις» (σ.428). Η οποιαδήποτε μελλοντική μείωση των ανισοτήτων μπορεί «να προέλθει μόνο από τον συνδυασμό των κοινωνικών και πολιτικών αγώνων με καινούργιες ιδέες» (σ. 498).

Τα διαβάζουν αυτά οι σοσιαλδημοκράτες ηγέτες; Ελπίζω. Αν και μερικούς τους αφήνουν παγερά αδιάφορους. Ο Πικετί ασκεί κριτική στις μετά το 1980 πολιτικές της Σοσιαλδημοκρατίας. Αυτή εγκατάλειψε τις πολιτικές συνδιαχείρισης και συμμετοχής των εργατών στο μετοχικό κεφάλαιο στη μεγάλη βιομηχανία και παραγωγή. Υπερτίμησε τις αλλαγές στο κράτος και υποτίμησε τις προοδευτικές φορολογικές πολιτικές σε παγκόσμιο επίπεδο. Κοιτάξτε την Ελλάδα. Οχι την Πορτογαλία. Η ελληνική Σοσιαλδημοκρατία αλλά και η ριζοσπαστική Αριστερά μόνο για μειώσεις φόρων μιλούν όπως και η ΝΔ. Και αυτό αποκαλείται Σοσιαλδημοκρατία; Πού θα στηριχθεί όμως το κράτος πρόνοιας στο οποίο ένθεν (Κεντροαριστερά) κακείθεν (Αριστερά) ορκίζονται; Ενας άλλος τομέας όπου η Σοσιαλδημοκρατία απέτυχε ήταν η αδυναμία της να προτείνει λύσεις σε παγκόσμιο επίπεδο. Πράγμα που κάνει ο συγγραφέας στο τελευταίο κεφάλαιό του, αφού πρώτα ζωγραφίσει με ζοφερά χρώματα τις κομμουνιστικές και μετακομμουνιστικές κοινωνίες μεγάλης ανισότητας. Η αποτυχία τους είναι ένας ακόμη παράγοντας της πτώσης της Σοσιαλδημοκρατίας. Το 2019 που έγραψε το βιβλίο δεν έβλεπε την πιθανότητα αλλαγής της φορολογικής πολιτικής στις ΗΠΑ. Προέβλεπε πως ακόμη και χωρίς Τραμπ οι ΗΠΑ θα συνέχιζαν να απορρίπτουν τις προοδευτικές φορολογικές πολιτικές σε περιουσίες, κληρονομιές και εισοδήματα. Αυτό θα δυσκόλευε το έργο της ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας. Ο Μπάιντεν τουλάχιστον στο επίπεδο των προθέσεων τον διέψευσε. Αλλά και ορισμένα από τα εκλογικά αποτελέσματα της Σοσιαλδημοκρατίας, η οποία αναθάρρησε με αυτές τις προτάσεις.

Συμμετοχικός σοσιαλισμός

Ο Πικετί στην ανάλυσή του διαπιστώνει πως από τα ταξικά πολιτικο-κομματικά συστήματα της αντίθεσης Αριστερά – Δεξιά οδηγηθήκαμε στα «συστήματα των πολλαπλών ελίτ», όπου στη μια πλευρά βρίσκεται η «βραχμανική Αριστερά» των μορφωμένων που αδιαφορεί για τα λαϊκά στρώματα και στην άλλη η «φιλελεύθερη Δεξιά της αγοράς» των πλουσιότερων. Κοινός τόπος και των δυο η ιδεολογία της «αξιοκρατίας». Μια ιδεολογία που υπονομεύει τη νομιμότητα των Δημοκρατιών, ανοίγοντας τον δρόμο στον κοινωνικό νατιβισμό. Η στάση έναντι της ισότητας και της μετανάστευσης χωρίζει τα πολιτικά συστήματα σε τέσσερα τμήματα. Διεθνιστές υπέρ της ισότητας αλλά κατά των μεταναστών και των φτωχών, διεθνιστές εναντίον της ισότητας αλλά υπέρ της μετανάστευσης και των πλουσίων, νατιβιστές υπέρ της ισότητας μόνο των «γηγενών» και κατά των μεταναστών και νατιβιστές εναντίον της ισότητας, εναντίον των φτωχών και των μεταναστών. Απάντηση σ’ αυτό είναι ο συμμετοχικός σοσιαλισμός. Εδώ όμως εντοπίζω το πιο αδύναμο σημείο στην ανάλυση του Πικετί. Οχι γιατί δεν καταθέτει προτάσεις για το πώς θα γίνει αυτό. Το αντίθετο. Αλλά γιατί αυτές έχουν μόνο τεχνοκρατικό και εν πολλοίς και κουραστικό χαρακτήρα, χωρίς κυρίως να προσδιορίζονται οι πολιτικές δυνάμεις που θα τις εφαρμόσουν. Σίγουρα πολλές φορές σ’ αυτό το βιβλίο η επιστημονική ευαισθησία το φορτώνει με λεπτομέρειες, που δυσκολεύουν το πολιτικό εγχείρημα που πρεσβεύει ο συγγραφέας. Ενώ σύγχυση προκαλούν και τα πολλά φλας μπακ και μερικές αναπόφευκτες ίσως επαναλήψεις. Χωρίς αυτά να σημαίνουν πως δεν κρατάμε στα χέρια μας ένα μεγάλο βιβλίο.

Αθλος η μετάφραση της πολύ καλής μυθιστοριογράφου Σώτης Τριανταφύλλου. Αν μάλιστα υπολογίσουμε πως οι απόψεις της περί «αριστερίλας» ως κοινωνικής παθογένειας κινούνται σε εκ διαμέτρου αντίθετη τροχιά απ’ αυτή του συγγραφέα, τότε η μετάφρασή της είναι μεγαλύτερος άθλος. Αλλη μια μεγάλη συνεισφορά των Εκδόσεων Πατάκη και της σειράς «Διαδρομές Ιστορίας» υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Οικονομικής Ιστορίας Κώστα Κωστή. Βιβλίο πραγματικό «Κεφάλαιο».

{1BSYG}Tomas Piketty{1BSYG}{CR}{2BTIT}Κεφάλαιο {LF}και Ιδεολογία {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Σώτη Τριανταφύλλου{CR}Εκδ. Πατάκη, 2021, σ. 95{3BEKD}8