Η γέννηση ενός θρυλικού περιοδικού

«Ιδρυθέν εν Αθήναις το 1879 εικονογραφημένον περιοδικόν διά παιδία, εφήβους και νεάνιδας». Με αυτόν τον τρόπο συστηνόταν τον Φεβρουάριο εκείνης της χρονιάς στο αναγνωστικό κοινό το περιοδικό που ξεκινούσε τη θρυλική διαδρομή επτά δεκαετιών (έως το 1947). Ιδρυτής και «ψυχή» τού «Η Διάπλασις των Παίδων» ήταν ο Υδραίος Νικόλαος Παπαδόπουλος, τον οποίο βοήθησε οικονομικά για το εγχείρημά του ο βιομήχανος Αντώνιος Κονοπισόπουλος. Σύμφωνα με τα βιογραφικά στοιχεία που γνωρίζουμε, ο Παπαδόπουλος ήταν φοιτητής ακόμη, όταν διάβαζε ξένα περιοδικά και ανάμεσά τους το μοναδικό στο είδος του αμερικανικό παιδικό «St. Nicholas Magazine», καθώς και την αντίστοιχη έκδοσή του στη Ευρώπη, «Journal illustre pour garcons & filles« (Παρίσι, 1880).

Εκείνη ήταν άλλωστε η εποχή που «το παιδί, αρχικά αντικείμενο αγωγής και παιδείας και αργότερα αναγνώστης, μετατρέπεται προοδευτικά σε θέμα, πρόσωπο και ήρωα της λογοτεχνίας», όπως σημειώνει στο «Η Διάπλασις των Παίδων» (εκδ. Καστανιώτη, 1995) η Βίκυ Πάτσιου, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας (Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών).

Το περιοδικό αρχικά εκδιδόταν κάθε μήνα, από το 1885 κάθε δεκαπέντε ημέρες και από το 1894 κάθε Σάββατο. Εως εκείνη τη χρονιά αρχισυντάκτης ήταν ο Αριστοτέλης Κουρτίδης, ο οποίος υπέγραφε ως Αιμίλιος Ειμαρμένος. Τον διαδέχεται έως το 1945 ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, διευθυντής ήδη από το 1941, το όνομα του οποίου συνδέεται με τη λεγόμενη «χρυσή περίοδο» της έκδοσης. Η «Διάπλασις» θεωρείται καινοτομία για την εποχή της, καθώς «αναγνωρίζει και προβάλλει την ψυχαγωγική της διάσταση, αναζητεί το ύφος και τη διατύπωση που ταιριάζουν στην παιδική ηλικία, επιδιώκει και προκαλεί τη συμμετοχή και τον διάλογο με τους αναγνώστες της. Δεν θέλει μόνο να διδάξει, θέλει να κινήσει το ενδιαφέρον» (Βίκυ Πάτσιου). Ολα αυτά μέσα από σειρά μυθολογικών άρθρων, δημοσιεύσεις παιδικών ποιημάτων και έμμετρων μύθων, διδακτικά αφηγήματα, διηγήματα κ.ά. Σύμφωνα με τα αριθμητικά δεδομένα που έδινε κατά καιρούς το περιοδικό οι αναγνώστες του υπολογίζονται σε 3.000 για το 1879 και είναι λιγότεροι από 5.000 το 1897. Το 1906 η «Διάπλασις» απαντώντας σε αναγνώστη της αναφέρει πως οι συνδρομητές της πρέπει να κυμαίνονται σε 8.000 με 10.000. Το 1909 υπολογίζονται σε 3.000 και το 1920 σε 6.000. Οι πολεμικές περιπέτειες που γνωρίζει ο ελληνισμός της Διασποράς (Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Ρωσική Επανάσταση και Μικρασιατική Καταστροφή) συρρικνώνουν αριθμητικά τον αριθμό των αναγνωστών. Τα γραφεία του περιοδικού καταστρέφονται μάλιστα στα Δεκεμβριανά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να χαθεί το μητρώο των συνδρομητών, πολύτιμο για την έρευνα των αριθμητικών δεδομένων της κυκλοφορίας.

Το περιοδικό αυτό, στην ύστερη και, κατά κοινή ομολογία, καλύτερη περίοδό του, θα κυκλοφορεί από το ερχόμενο Σάββατο με την εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ». Η έκδοση του τόμου συνοδεύεται από την ιστορική διαδρομή της «Διάπλασης» γραμμένη από την καθηγήτρια Βίκυ Πάτσιου.