Στρατιωτικοποίηση και κυριαρχία…

Η αστήρικτη νομικά και έωλη λογικά και πολιτικά διασύνδεση αποστρατιωτικοποίησης των νησιών και ελληνικής κυριαρχίας τους στην οποία επιμένει (και αναβαθμίζει τώρα) η Τουρκία είναι εξόχως επικίνδυνη. Και γι’ αυτό θα πρέπει να μας οδηγήσει όχι απλά και μόνο στις συμβατικές αντιδράσεις (στα «ηχηρά μηνύματα» με αναφορές στο διεθνές δίκαιο κ.λπ.), αλλά σε έναν βαθύτερο αναστοχασμό (rethink) για το «πού οδηγείται η όλη ελληνοτουρκική αντιπαράθεση» και ανάλογα να πράξουμε. Κάθε εκατοστό ελληνικής κυριαρχίας είναι αδιαπραγμάτευτο αγαθό. Υπάρχουν τρεις ξεχωριστές περιπτώσεις αποστρατιωτικοποίησης για τα νησιά Αν. Αιγαίου, σύμφωνα με τις Συνθήκες, αν και κάποια νησιά (Θάσος, Ψαρά, Αγιος Ευστράτιος και νησίδες) δεν έχουν υπαχθεί σε κανένα καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης.

Η πρώτη κατηγορία αποτελείται από τα τέσσερα νησιά Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία, για τα οποία προβλέπεται καθεστώς μερικής αποστρατιωτικοποίησης, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάννης (άρθ. 13). Απαγόρευση ναυτικών βάσεων κ.λπ. Η δεύτερη κατηγορία αποτελείται από τα Δωδεκάνησα, τα οποία υπήχθησαν σε αυστηρότερο καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης από τη Συνθήκη των Παρισίων (1947, άρθρο 14). «Είναι και θα παραμείνουν αποστρατιωτικοποιημένα». Και η τρίτη περιλαμβάνει τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη που ναι μεν ήταν αποστρατιωτικοποιημένα, σύμφωνα με τη Σύμβαση της Λωζάννης (1923), αλλά η Σύμβαση αυτή και το καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης καταργήθηκαν με τη Σύμβαση του Μοντρέ (1936). Ωστόσο η Τουρκία θεωρεί τώρα ότι οι διατάξεις της Λωζάννης για Λήμνο / αποστρατιωτικοποίηση εξακολουθούν να ισχύουν. Αβάσιμο.

Ωστόσο η Ελλάδα προχώρησε ιδιαίτερα μετά το 1974 (εισβολή Τουρκίας στην Κύπρο) στη σταδιακή στρατιωτικοποίηση των νησιών, επικαλούμενη τέσσερα (έγκυρα) νομικά επιχειρήματα (θεμελιώδης αλλαγή περιστάσεων, νόμιμη άμυνα, Τουρκία μη συμβαλλόμενη στη Συνθήκη των Παρισίων, αντίποινα). Αλλά όσο έγκυρα κι αν είναι τα επιχειρήματα αυτά, η Τουρκία «δεν τα ακούει». Εχει αντιταχθεί στη στατιωτικοποίηση και προχωρήσει στην επικίνδυνη διασύνδεση με την κυριαρχία τους από το περασμένο καλοκαίρι και εντείνει το αφήγημα αυτό. Γιατί τώρα όμως; Θέλει λ.χ. να πάρει πίσω τα νησιά, την ιδιαίτερη πατρίδα μου, τη Λέσβο; Δεν το νομίζω. Οχι και τόσο ηλίθιοι. Προφανώς οι συγκυριακοί λόγοι συνδέονται με τις εσωτερικές πολιτικές πιέσεις που αντιμετωπίζει ο Ερντογάν, τη σχετικά ευνοϊκή διεθνή θέση του μετά τις πρόσφατες εξελίξεις (αγωγός EastMed κ.λπ.) και τις διαπραγματευτικές σκοπιμότητες. Υπάρχουν όμως τουλάχιστον δύο αφετηριακά βαθύτεροι, δομικοί λόγοι, ένας πρωτογενής και ένας δευτερογενής, ως συνδυαστικές υποθέσεις ερμηνείας, και αυτοί θα πρέπει να μας προβληματίσουν. Πέρα από τις θεωρίες για τη νεοοθωμανική επεκτατική λογική, το κλειδί κατανόησης της συμπεριφοράς της Τουρκίας βρίσκεται στο γεγονός ότι σε καμία περίπτωση δεν θέλει το Αιγαίο ως ελληνική λίμνη. Και βεβαίως η Ελλάδα δεν έχει δηλωμένη πρόθεση να μετατρέψει «το Αιγαίο σε ελληνική λίμνη», αλλά η θέση ότι θα επεκτείνει μονομερώς (αποκλείοντας κάθε διαπραγμάτευση ή ΔΔΧ) συνολικά και καθολικά τα χωρικά της ύδατα στα 12 ν.μ. μετατρέπει de facto το Αιγαίο σε ελληνική λίμνη, αφού εκτείνει την κυριαρχία της από το 42% σήμερα στο 73%, ενώ η Τουρκία από το 7% στο 8%. Αυτό η Τουρκία δεν πρόκειται να το δεχθεί ουδέποτε. Και θα κάνει οτιδήποτε θεμιτό ή αθέμιτο, νόμιμο ή παράνομο, για να το αποτρέψει, από το (έκνομο) casus belli έως τη διασύνδεση στρατιωτικοποίησης / κυριαρχίας και την ευθεία αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας (γκρίζες ζώνες κ.λπ.). Αυτός είναι ο πρωτογενής δομικός λόγος – κλειδί. Ο δευτερογενής παραπέμπει στους πρόσφατους ελληνικούς εξοπλισμούς που ερμηνεύονται από την Τουρκία (αυθαιρέτως) ως προσπάθεια επιβολής από την Ελλάδα τετελεσμένων στο Αιγαίο και ως… απειλή για την ίδια.

Εάν οι παραπάνω υποθέσεις εργασίας είναι ορθές (που μάλλον είναι), τότε είναι σαφής η κατεύθυνση προς την οποία θα πρέπει να κινηθούν ο αναστοχασμός της Αθήνας και η αναπροσαρμογή πολιτικής. Οπως θα έλεγαν και οι Αγγλοσάξονες, «ας μη σπαταλήσουμε μία ακόμη αιχμηρή κρίση / ένταση με την Τουρκία». Ας τη χρησιμοποιήσουμε ως ευκαιρία για δημιουργικό αναστοχασμό…

Ο καθηγητής Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Tελευταίο του βιβλίο: Επιτεύγματα και Στρατηγικά Λάθη της Εξωτερικής Πολιτικής της Μεταπολίτευσης (Θεμέλιο)