Οι μεταμορφώσεις του Δον Κιχώτη

«Καημένο το πουλάκι που γεννήθηκε σε κακή φωλιά»  

Η παρουσία της πορτογαλικής κουλτούρας στην Ελλάδα διαμορφώνεται από τα φάντο της Αμάλια Ροντρίγκες, τα λιγοστά αφιερώματα στον σύγχρονο πορτογαλικό κινηματογράφο και στα επίσης ευάριθμα μεταφρασμένα λογοτεχνικά έργα. Η απονομή του Νομπέλ Λογοτεχνίας στον Ζοζέ Σαραμάγκο το 1998 ενίσχυσε συνολικά την πορτογαλική καλλιτεχνική παραγωγή στον διεθνή χώρο και στην Ελλάδα. Η μετάφραση του σύνολου έργου του Πεσόα από τη Μαρία Παπαδήμα συνιστά εμβληματική συνεισφορά στην ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για την πορτογαλική λογοτεχνία.

Ο Μιγκέλ Τόργκα (Adolfo Correia da Rocha 1907-1995) παρά τις πολλές βραβεύσεις του (μεταξύ των οποίων το 1969 από την εφημερίδα Diário de Notícias, το 1976 Βραβείο Ποίησης στη Δωδέκατη Διεθνή Μπιενάλε Ποίησης στο Βέλγιο, το 1980 το Βραβείο Morgado de Mateus από το Πολιτιστικό Ιδρυμα Casa de Mateus,  το 1981 το Βραβείο  Montaigne από το  Γερμανικό Ιδρυμα Alfred Toepfer Stiftung F.V.S., το 1989 το υψηλού γοήτρου και αμοιβής βραβείο Camões) και τις ελπίδες για την απονομή του Νομπέλ από το 1959 μέχρι το 1994, με τη στήριξη πολλών διανοούμενων, σύμφωνα με την κριτική, παραμένει μια ιδιότυπη περίπτωση στην πορτογαλική λογοτεχνία. Εγραψε μεγάλο αριθμό πεζών, ποιητικών και θεατρικών έργων, ήταν παρών στις πολιτικές εξελίξεις της εποχής του, αντιτάχθηκε στη δικτατορία του Σαλάζαρ (αλλά και του Φράνκο), υπέστη τις απαγορεύσεις της λογοκρισίας και εξέδωσε όλα τα έργα του με δικά του έξοδα. Το δεκαεξάτομο ημερολόγιό του (από το 1941-1994) δίνει τα κλειδιά για την ανάλυση των πολιτικών θέσεών του, για τη θέση της Πορτογαλίας στην Ευρώπη «μια χώρα που για αιώνες ενδιαφερόταν για τις ανακαλύψεις και τη γνώση κι έπειτα αποκοιμήθηκε με τρόπο τραγικό και το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να κοιτάζεται στον καθρέφτη ανήμπορη», για τη θεώρηση της πορτογαλικής πολιτιστικής παραγωγής γενικότερα, αλλά και της λογοτεχνικής παραγωγής ειδικότερα. Το (πολύτομο) αυτοβιογραφικό  μυθιστόρημα του Criação do Mundo» αναλύεται ως η τοιχογραφία της Πορτογαλίας του εικοστού αιώνα.

Οπως εύστοχα αναφέρει η Μαρία Παπαδήμα στην Εισαγωγή, η επιλογή του ψευδωνύμου του οφείλεται στον θαυμασμό του για το Μιγκέλ ντε Θερβάντες και το Μιγκέλ ντε Ουναμούνο, αλλά και στην πρόσδεσή του στη γενέθλια γη, με την αναφορά στην ερείκη (calluna vulgaris), με «ρίζες σε βράχια σκληρά», στέρεα, όπως και ο συγγραφέας.

Ο «Σενιόρ Βεντούρα» αποτυπώνει ευκρινώς τις οφειλές του Τόργκα τόσο στον Ουναμούνο, όσο και στον Θερβάντες. Αντλεί από τον Θερβάντες, καθιστώντας σαφή τη σύνδεση του κεντρικού ήρωα με το Δον Κιχώτη: στην αρχή του δεύτερου μέρους του έργου διαβάζουμε: «Ο Δον Κιχώτης μου έχασε το Σάντσο του και είναι Πορτογάλος» (σελ. 64). Πρόκειται δηλαδή για μια ακόμη ιστορία περιπλάνησης, για μια πραγμάτευση του μυθικού προσώπου, το οποίο ορμώμενο από το Αλεντέζο, διασχίζει τις πορτογαλικές αποικίες και τις ιστορίες του εικοστού αιώνα. Η σχέση με τον Ουναμούνο κρυσταλλώνεται στη μετατροπή του Δον Κιχώτη, σε Σενιόρ Βεντούρα, δηλαδή σε Πορτογάλο, δίνοντας έτσι έμφαση στην εκ νέου μεταμόρφωση του μύθου, δηλαδή μιας «αιώνιας αλήθειας». Ως προς αυτό, σε συμφωνία με τον Ουναμούνο, προτείνει μια νέα (μυθοπλαστική) πρόσληψη του έργου, υποβαθμίζοντας τη σημασία των προθέσεων του συγγραφέα και δίνοντας έμφαση στον ήρωα, που επιβιώνει.

Αναλφάβητος, ετών 20

Ο Σενιόρ Βεντούρα ξεκινάει την περιπλάνησή του από το Πενεντόνο, αναλφάβητος, σε ηλικία είκοσι ετών, ενώ «λίγα χρόνια νωρίτερα είχε προλάβει ν’ ανταλλάξει την γκλίτσα του βοσκού με τη χειρολαβή του άροτρου» (18) για να φτάσει στη Λισαβόνα για τη στρατιωτική θητεία. Στο Τερέιρο ντο Πάσο, η πρωτεύουσα φαίνεται απειλητική για το νεαρό Αλεντεζάνο, ο στρατός τον κάνει να επινοεί στρατηγικές επιβίωσης «επιδέξιος σαν κατσίκι» (26) και καταλήγει στο Μακάου με «την καταχνιά του ταξιδιού να ανοίγει σε ένα διάφανο ήλιο» (38). Με αγωνία ανακαλύπτει την περιοχή, μπλέκει σε καυγάδες που δεν ελέγχει, δειλιάζει, ντρέπεται και εν τέλει λιποτακτεί. Λίγο καιρό μετά συναντάει τον Περέιρα, τον αφελή αλλά πιστό Μινιότο, που θα λειτουργήσει μαζί του ως «αρμονική δυϊκότητα» ή ως «συμπληρωματικό διπλό» μέχρι τον θάνατό του, δηλαδή μέχρι τη στιγμή της ήττας του παρελθόντος από το παρόν: «[οι μισθοφόροι χωρίς γενέθλια γη] στοιχημάτιζαν στο μέλλον, ενώ ο Αλεντεζάνος και οι σύντροφοί του υπερασπίζονταν απλώς το παρελθόν τους. Γι’ αυτό τελικά νίκησαν» (60).

Η γενέθλια γη, το τοπίο και η (αναπόφευκτη) ρίζωση σε αυτό βρίσκονται σε συνεχή πάλη με τη δίψα για την περιπέτεια, το απρόοπτο, την τολμηρή περιπλάνηση, τη διακινδύνευση. Η γενέθλια γη σμιλεύει τα σώματα και τις συνειδήσεις: Το Αλεντέζο του «δίνει την ικανότητα να βλέπει μακριά» (101) και να μην αντέχει «μια λύση λογική, μετρημένη και καλά υπολογισμένη» (89). Τα μυθοπλαστικά πρόσωπα παίρνουν «σάρκα και οστά» από τη γήινη γεωγραφία της προέλευσής τους, που τα ακολουθεί αδιαλείπτως, σαν «ακατανίκητη αλληλεγγύη ανάμεσα στην πέτρα που κύλησε και στον βράχο απ’ όπου ξεκόλλησε» (117).  Μέσα στις περιπέτειες του Πεκίνου, ο Σενιόρ Βεντούρα ερωτεύεται την Τατιάνα, που για πολλές σελίδες είναι «η γυναίκα», η απόμακρη άλλη, και μόνο στη σελίδα 111 διαβάζουμε ότι είναι Ρωσίδα και τον εξαγριώνει αφού «το αίμα του Πορτογάλου που η σύντροφός του τον υπακούει από τότε που ο κόσμος είναι κόσμος, έτρεχε ντροπιασμένο στις φλέβες του» (85). Στην περιπλάνησή του στον κόσμο, ο Σενιόρ Βεντούρα, συγκρούεται, μάχεται και αλλάζει, μέχρι που μαθαίνει να διαβάζει, «η αλφάβητος τον συνδέει με τον γιο του» (96) αλλάζει προσπαθώντας να «νικήσει μόνο και μόνο με τη δύναμη των λέξεων» (102) (και όχι με ιδρώτα, γροθιές και βρισιές 74) αλλά τελικά αποτυγχάνει. Ηττημένος επιστρέφει το Φαρόμπο «ενστικτωδώς διατεθειμένος να πληρώσει όσα οφείλει στον τόπο που τον γέννησε» (117).

Στο σύμπαν του Τόργκα, η δίψα για περιπέτειες και κινδύνους, η απόλαυση από την παραβίαση των τυπικών κανόνων και ο αρρενωπός τυχοδιωκτισμός αντιπαρατίθενται με την τοπική εξάρτηση, με την αναπόδραστη καταγωγική πρόσκληση και το ατομικό γίνεται συλλογικό σε ένα πλαίσιο που το τοπικό στοιχείο γίνεται οικουμενικό «απόδειξη του εθνικού και οικουμενικού [μας] πεπρωμένου» (118). Ο «Σενιόρ Βεντούρα θα μπορούσε να έχει υπάρξει τα πάντα οπουδήποτε στον κόσμο» (124), όπως ο Δον Κιχώτης διατρέχει τη μυθοπλαστική παραγωγή αιώνων και πλαισιώνει τις αναγνωστικές σχέσεις μας.

Η Μαίρη Λεοντσίνη είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια ΤΕΑΠΗ – ΕΚΠΑ

{1BSYG}Miguel Torga{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Σενιόρ Βεντούρα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Παπαδήμα{CR}Εκδ. Στιγμός, σελ. 176{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13 ευρ{4BTIM}ώ