Μελετώντας {LF}την υιοθεσία {LF}στην Ελλάδα

Είναι η «συγγένεια» και οι «οικογενειακοί δεσμοί» μια κοινωνική κατασκευή; Πώς ορίζουμε την οικογενειακή εγγύτητα και τι σημαίνει για τους Ελληνες το «αίμα»; Ξεκινώντας να διαβάσει κανείς ένα βιβλίο για την υιοθεσία στην Ελλάδα, πιθανότατα δεν περιμένει πως η σκέψη του θα πλοηγηθεί σε τέτοιου είδους αναρωτήσεις. Και όμως αυτό ακριβώς συμβαίνει στις «Πολιτικές της συγγένειας – η υιοθεσία στη σύγχρονη Ελλάδα», το βιβλίο που κυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό στη σειρά «Εθνογραφίες» των εκδόσεων Αλεξάνδρεια. Στις σελίδες του η συγγραφέας Ειρήνη Παπαδάκη παρουσιάζει ολόκληρο το πλέγμα των συμπεριφορών, των διαδικασιών, των σκέψεων και των συναισθημάτων που αποτελεί βασικό μέρος της συλλογικής αντίληψης για την γονεϊκότητα και – πρωτίστως – τη μητρότητα.

Η Παπαδάκη εξετάζει τις διαδικασίες της υιοθεσίας και ψηλαφεί τη σημασία της συγγένειας στον ψηφιακό κόσμο του Διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και σε τόπους πραγματικούς, όπου δημιουργείται η θετή μητρότητα. Μέσα από πραγματικές ιστορίες ζωής και με μακροχρόνια έρευνα σε θετούς γονείς, βιογενετικές μητέρες που αδυνατούσαν να αναλάβουν την ανατροφή ενός παιδιού και αρμόδιους δημόσιους λειτουργούς, η συγγραφέας καταλήγει σε ορισμένα πολύ καίρια ερωτήματα γύρω από τους νομικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς που ιδρύουν μια σχέση γονεϊκότητας και που, την ίδια ώρα, αναιρούν μια άλλη. Ακόμη, με προσωπικές συνεντεύξεις που έλαβε η ίδια ιχνηλατεί την ανάπτυξη της κατ’ απόφαση συγγένειας, της εκσυγγένευσης.

Οι «Πολιτικές της συγγένειας» παρακολουθούν την ιστορία της υιοθεσίας στην Ελλάδα και τη σημασία που είχαν για τους εμπλεκόμενους ανθρώπους οι νομοθετικές αλλαγές ή η στάση του ελληνικού κράτους, που με τις πολιτικές του επηρέασε και διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τους όρους της διαδικασίας ανάπτυξης τεχνητής συγγένειας. Ετσι, καθόλου τυχαία, μαζί με την ιστορία των θεσμικών αλλαγών που αφορούν την υιοθεσία, στο βιβλίο φωτίζονται και κομμάτια της μεταπολεμικής ιστορίας του τόπο – κοινωνικής και πολιτικής.

Οι «Πολιτικές της συγγένειας» θα μπορούσαν να είναι ο καρπός ενός μακρόχρονου ρεπορτάζ σε θέματα υιοθεσίας. Ο αμύητος αναγνώστης θα κατανοήσει σε βάθος τι συμβαίνει με τις υιοθεσίες στην Ελλάδα και πόσο νωρίς σταματούν διάφοροι μύθοι για την υιοθεσία που, λίγο ως πολύ, αναπαράγουμε όλοι. Το βιβλίο όμως δεν σταματά στην καταγραφή: πλαισιώνει τα ευρήματα της έρευνας με τα όσα συνέβαιναν και συμβαίνουν στο περιβάλλον των ιστοριών αυτών. Με άλλα λόγια, τα εντάσσει στις κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες, αφενός τις σύγχρονες και αφετέρου τις παλαιότερες. Για την Παπαδάκη η εκσυγγένευση δεν είναι μια διαδικασία που συμβαίνει εν κενώ, αλλά εντός της ελληνικής κοινωνίας και συχνά υπό το βάρος της εκπλήρωσης ενός συγκεκριμένου πλάνου ζωής που περιλαμβάνει και τη μητρότητα.

Η ηθική οικονομία της αναπαραγωγής

Η αναδρομή στην κοινωνική ιστορία της υιοθεσίας στην Ελλάδα βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο χτίστηκαν οι οικογενειακές σχέσεις στην Ελλάδα του 20ού αιώνα. Ο ρόλος της μητρότητας μπαίνει στο μικροσκόπιο και εμφανίζεται αποδομημένος. «Η ηθική οικονομία της αναπαραγωγής διαμορφώνει και (ανα)κατασκευάζει διαρκώς το μητρικό υποκείμενο καθορίζοντας τις πράξεις του» λέει η Παπαδάκη στο τελευταίο μέρος του βιβλίου. Μέσα στα στοιχεία που συνθέτουν τον μητρικό ρόλο βρίσκονται δομικά υλικά με τα οποία χτίστηκε η εικόνα της ελληνικής οικογένειας. Αλλωστε, πολλά από όσα φωτίζουν οι «Πολιτικές της συγγένειας» σχετικά με τη μητρότητα και τον ρόλο των γυναικών στη διαδικασία της υιοθεσίας δεν μπορούν παρά να ενταχθούν στη συζήτηση για τη θέση των φύλων και τους κοινωνικά καθορισμένους στόχους ζωής που τους ανατίθενται.

Μέσα από την αφήγηση θετών γονιών καταλαβαίνουμε ότι η υιοθεσία σχετίζεται στενά – και με απρόσμενους τρόπους – ζητήματα όπως η τεκνοποιία, η αναπαραγωγή, οι σχέσεις κοινωνικότητας, ο ρόλος της φύσης και της βιολογίας, η πολιτισμική σημασία του «δεσμού αίματος», αλλά και το θεσμικό πλαίσιο. Αντίστοιχα, παρακολουθώντας μητέρες που εκούσια ή ακούσια στερούνται την παρουσία των φυσικών τους παιδιών ή μαθαίνοντας για τα παιδιά που πιθανότατα δεν θα επιλεγούν ποτέ για υιοθεσία λόγω φυλής, ηλικίας ή προβλήματος υγείας, ο αναγνώστης βλέπει τι υπάρχει στην άλλη πλευρά ενός οικογενειακού «happy end».

Αν και πρόκειται για επιστημονική μελέτη, είναι ένα ευκολοδιάβαστο και εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο. Μακριά από εύκολους συναισθηματισμούς, οι σελίδες του οδηγούν εγγύτερα στην ενσυναίσθηση για τον «άλλον», είτε αυτός είναι μια ανήλικη αλλοδαπή μητέρα χαμένη σε κάποιο αθηναϊκό μαιευτήριο είτε οι συνειδητοποιημένοι υποψήφιοι γονείς που περιμένουν την ευτυχία στην έξοδο ενός κέντρου βρεφών.

Ο Δ. Γλύστρας είναι δημοσιογράφος (in2life.gr), υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας

{1BSYG}Ειρήνη Παπαδάκη{1BSYG}{CR}{2BTIT}Πολιτικές της συγγένειας {CR}η υιοθεσία στη σύγχρονη Ελλάδα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Αλεξάνδρεια, {LF}σελ. 200{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15,90 ευρ{4BTIM}ώ