Εμπορικά τεφτέρια, αφιερώματα και σχολικές τιμωρίες

Ενα κατεβατό από επαναλαμβανόμενους χαρακτήρες που έχουν υποχρεωθεί να γράψουν ως τιμωρία άτακτοι μαθητές βρίσκεται μαζί με ένα «τεφτέρι» του φούρναρη στο οποίο καταγράφει τις φραντζόλες που πουλάει ανά πεντάδες, δεκάδες ή και εικοσάδες, ενώ αναφέρει και τους πελάτες του, που κατά κύριο λόγο είναι γυναίκες. Μαζί τους υπάρχει μια παιδική ζωγραφιά και λίγο πιο ‘κεί ένα κατάστιχο στο οποίο αναφέρονται οι προσφορές των πιστών προς το ιερό της αιγύπτιας θεάς Ρεπίτ σε χρήμα, κρασί, καστορέλαιο, σιτάρι και κριθάρι.

Είναι μερικά μόνο από τα 18.000 ενεπίγραφα όστρακα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη. Τα εκ πρώτης όψεως ταπεινά κομμάτια σπασμένων αγγείων, που χρησιμοποιήθηκαν ως μαθητικά τετράδια, σημειωματάρια, εμπορικά τεφτέρια ή πρόχειροι κατάλογοι αφιερωμάτων πριν από περίπου 2.000 χρόνια, εντοπίστηκαν στην αρχαία Αθριβή αποκαλύπτοντας την καθημερινότητα των κατοίκων της αρχαίας Αιγύπτου, σε μια απόσταση σχεδόν 200 χλμ. βορείως του Λούξορ, στο πλαίσιο ανασκαφικών ερευνών με επικεφαλής τον καθηγητή Κρίστιαν Λάιτζ του Ινστιτούτου Αρχαίων Μελετών Εγγύς Ανατολής στο Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν σε συνεργασία με τον Μοχάμεντ Αμπντελμπάντια και την ομάδα του από το αιγυπτιακό υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων.

Ευρήματα. «Υπάρχουν λίστες με μήνες, αριθμούς, αριθμητικά προβλήματα, ασκήσεις γραμματικής και ένα “αλφάβητο πουλιών” – ένας κατάλογος δηλαδή στον οποίο καταγράφονταν τα πουλιά δίπλα στο γράμμα από το οποίο ξεκινούσε η ονομασία τους», αναφέρουν οι ανασκαφείς. Ενας τριψήφιος αριθμός οστράκων περιέχει επίσης ασκήσεις γραφής. Ενδεχομένως να πρόκειται για μαθητικές τιμωρίες, καθώς εμφανίζονται ένας ή δύο χαρακτήρες κάθε φορά που επαναλαμβάνονται μέχρι να γεμίσουν και οι δύο όψεις της πήλινης επιφάνειας, σύμφωνα με την ανάλυση του υλικού στην οποία έχει προχωρήσει η διεθνής ερευνητική ομάδα που στελεχώνεται από ειδικούς κυρίως από τη Γαλλία και τη Γερμανία και την οποία συντονίζει η Σάντρα Λιπέρ από το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών στο Παρίσι, ενώ τα όστρακα με εικονιστικές παραστάσεις μελετά η Καρολίνα Τεοτίνο από το Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν.

Το 80% περίπου των οστράκων είναι γραμμένο στη δημώδη αιγυπτιακή. Η επόμενη γλώσσα με τη μεγαλύτερη παρουσία στα ενεπίγραφα όστρακα είναι η ελληνική κι ακολουθούν κείμενα στην ιερατική, την ιερογλυφική και – σπανιότερα – την κοπτική και αραβική γραφή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν, σύμφωνα με τον Κρίστιαν Λάιτζ, τα εικονογραφημένα όστρακα. «Σε αυτά έχουν αποτυπωθεί διάφορες παραστάσεις, συμπεριλαμβανομένων ζώων όπως σκορπιών και χελιδονιών, ανθρώπων, θεών από τον κοντινό ναό, ακόμη και γεωμετρικών μορφών», επισημαίνει, ενώ δείχνει ορισμένα όστρακα με αναφορές στην τοπική μυθολογία ή θεότητες, όπως εκείνο στο οποίο εμφανίζονται οι μορφές ενός μπαμπουίνου και μιας ίβιδας, που αποτελούσαν τα ιερά ζώα του δημοφιλούς Αιγύπτιου Θωθ, θεού της σοφίας και της Σελήνης.

Αν και στην αρχαιότητα τα όστρακα χρησιμοποιούνταν σε μεγάλες ποσότητες ως υλικό γραφής – όπως σήμερα το χαρτί -, στα οποία έγραφαν είτε χαράσσοντας την επιφάνεια είτε με καλάμι και μελάνι, είναι εξαιρετικά σπάνιο να εντοπιστούν σε ανασκαφές σε τόσο μεγάλο αριθμό. Οι επιστήμονες ανακαλούν στη μνήμη τους ως μοναδικό προηγούμενο στην Αίγυπτο τον εργατικό οικισμό Ντέι ελ Μεντίνα, κοντά στην Κοιλάδα των Βασιλέων στο Λούξορ, ο οποίος κατοικούνταν από καλοπληρωμένους και ασυνήθιστα εγγράμματους κατοίκους, όπου κι εκεί εντόπισαν μεγάλο αριθμό ενεπίγραφων οστράκων.

15ετής έρευνα. Οι αιγυπτιολόγοι του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν εργάζονται στην Αθριβή από το 2003 και από το 2005 ως μέρος ενός 15ετούς ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτείται από το Γερμανικό Ιδρυμα Ερευνών. Στόχος τους ήταν να αποκαλυφθεί και να δημοσιευτεί ένας μεγάλος ναός που έχτισε ο Πτολεμαίος ΙΒ’, ο πατέρας της περίφημης Κλεοπάτρας Ζ’. Αυτό το έργο έχει πλέον ολοκληρωθεί και ο ναός είναι προσβάσιμος για τους επισκέπτες. Το ιερό ιδρύθηκε πριν από περίπου 2.000 χρόνια για τη θεά Ρεπίτ και τον σύζυγό της Μιν-Ρε και για την ολοκλήρωση της κατασκευής του χρειάστηκε να περάσουν από την εξουσία οκτώ ρωμαίοι αυτοκράτορες – από τον Τιβέριο (14-37 μ.Χ.) μέχρι τον Αδριανό (117-138 μ.Χ.). Μετά την απαγόρευση των παγανιστικών λατρειών, από το 380 μ.Χ. μετατράπηκε σε γυναικεία μονή. Από την άνοιξη του 2018 διεξάγονται ανασκαφές δυτικά του ναού της Ρεπίτ, σε άλλο ιερό, όπου και η ομάδα έχει εντοπίσει τα πολυάριθμα όστρακα, η αφθονία των οποίων εξηγείται από το γεγονός ότι η περιοχή διακρινόταν για την ακμάζουσα βιομηχανία κεραμικής μέχρι και τα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ.