Ο καντιανισμός δεν είναι για τον μέσο άνθρωπο

Σήμερα, ο Πέτερ Σλότερνταϊκ είναι εξίσου απαισιόδοξος, αλλά λιγότερο ισοπεδωτικός. «Ακόμη και η ευρωπαϊκή παρακμή εξακολουθεί να είναι ό,τι πιο ελκυστικό υπάρχει στον κόσμο ως τρόπος ζωής», λέει σε μια συνέντευξή του στην «El País», «με το αμερικάνικο όνειρο, ή ό,τι απέμεινε από αυτό, να την ακολουθεί. Ο Πούτιν γνωρίζει καλά ότι ποτέ δεν θα μπορέσει να ανταγωνιστεί τον δυτικό τρόπο ζωής. Τα μοναδικά όπλα που διαθέτει είναι η υπονόμευση, η διαφθορά, η παραπληροφόρηση και οι συνήθεις αναφορές στη δυτική παρακμή. Πώς να ισχυριστεί έτσι ότι ηγείται μιας μεγάλης δύναμης;».

Στα 74 χρόνια του, ο Σλότερνταϊκ θεωρείται ο μεγαλύτερος εν ζωή φιλόσοφος μαζί με τον Γιούργκεν Χάμπερμας, με τον οποίο άλλωστε είναι γνωστές οι ομηρικές του αντιπαραθέσεις γύρω από τον φεμινισμό, τη φορολογία ή το κοινωνικό κράτος. Πρώην καθηγητής αισθητικής και φιλοσοφίας στην Καρλσρούη, κληρονόμος του Νίτσε και του Χάιντεγκερ, είναι ορκισμένος εχθρός της πολιτικής ορθότητας. Παρατηρεί εδώ και δέκα χρόνια, ας πούμε, ένα παιχνίδι της γλώσσας που καλλιεργεί ο αμερικανικός φεμινισμός κατά της τοξικής αρρενωπότητας. «Η Covid-19 έχει εντείνει αυτή την τάση, η δυσπιστία και η παράνοια έχουν μεγαλώσει, γιατί όλος ο κόσμος μπορεί να μεταφέρει ή να διασπείρει τοξικές επιρροές».

Σε ένα από τα παλιότερα βιβλία του, που λεγόταν «Οργή και χρόνος», περιέγραφε την οργή ως κινητήρα της ιστορίας. «Η οργή ξεσπάει εκεί που κυριαρχεί η απογοήτευση», λέει στην «El País». «Και η απογοήτευση αυξάνεται όταν δεν εκπληρώνονται οι υποσχέσεις. Η εναλλακτική λύση είναι η παραίτηση, αυτό που βλέπουμε σήμερα στην Ανατολή, στη Ρωσία. Οι άνθρωποι εκεί έχουν ακούσει τόσες υποσχέσεις κι έχουν ζήσει τόσες απογοητεύσεις, ώστε δεν πιστεύουν πια σε τίποτα. Είναι πιο κυνικοί, έχουν επιλέξει να συγκεντρωθούν στην ιδιωτική τους ζωή και είναι ευχαριστημένοι αν η πολιτική δεν τους ενοχλεί. Αυτή η στάση δεν είναι συμβατή με τη ζωή στη δημοκρατία, η οποία προϋποθέτει ελπίδα, μια προσδοκία ότι τα πράγματα θα πάνε καλύτερα.»

Θα προσπαθήσει ο ηγέτης του Κρεμλίνου να μας επαναφέρει σε έναν διπολικό κόσμο; «Σε καμιά περίπτωση. Ούτε ο ίδιος δεν πιστεύει ότι η Ρωσία είναι σημαντικότερη από την Κίνα. Ο κόσμος θα εξακολουθήσει να είναι τρικομματικός ή πεντακομματικός, Ηνωμένες Πολιτείες, Κίνα, Ρωσία, Ευρώπη…». Και ετοιμάζεται πράγματι να εισβάλει στην Ουκρανία; «Δεν νομίζω. Τον παρακολουθώ εδώ και 20 χρόνια και ξέρω ότι είναι ικανός να διαπράξει οποιοδήποτε έγκλημα αν το θεωρεί χρήσιμο. Εχει όμως ήδη πετύχει τον στόχο του: να αποσταθεροποιήσει τη Δύση, να προκαλέσει ανησυχία και να αποδείξει ότι η Ρωσία αξίζει ακόμη να της δίνουν προσοχή. Μόλις ικανοποιηθούν οι φιλοδοξίες του και η δίψα του για εξουσία, με ένα συμβολικό χτύπημα, θα κάνει πίσω».

Σήμερα ζούμε μια μεγάλη αντίφαση, λέει ο γερμανός φιλόσοφος. Από τη μια μεριά, το σύστημα συμβολικών αξιών στο οποίο πιστεύουμε μας υποχρεώνει να δείχνουμε φιλόξενοι και γενναιόδωροι απέναντι στους μετανάστες, στους κλιματικούς πρόσφυγες, στα θύματα σεξουαλικής βίας. Από την άλλη μεριά, δεν θέλουμε αυτό που πρέπει, ούτε μπορούμε να πείσουμε τον γενικό πληθυσμό να το θέλει. Ο καντιανισμός δεν είναι φτιαγμένος για τον μέσο άνθρωπο! Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε λοιπόν είναι να κρυφτούμε πίσω από την πλάτη του Νίτσε, ο οποίος έλεγε ότι αποστολή μας είναι να επιφέρουμε πλήγματα στη βλακεία. Αν τα καταφέρουμε, θα έχουμε ολοκληρώσει τουλάχιστον ένα κεφάλαιο.

Σε ένα άλλο βιβλίο του, με τίτλο «Πρέπει να αλλάξεις τη ζωή σου», ο Σλότερνταϊκ αναφέρεται στην Οκτωβριανή Επανάσταση, όχι όμως του 1917, αλλά του 1847, όταν στο Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης πραγματοποιήθηκε η πρώτη εγχείρηση με ολική αναισθησία, που οδήγησε στον σύγχρονο κόσμο της ιατρικής. «Είμαστε πλάσματα που χρειάζονται παρηγοριά», τονίζει. «’Η τουλάχιστον αναισθησία».

Τον πλανήτη τουλάχιστον θα μπορέσουμε να τον σώσουμε; «Κανείς δεν μπορεί να σώσει τον πλανήτη γιατί ο πλανήτης δεν χρειάζεται σωτήρα. Ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι εκείνος που χρειάζεται μια νέα πολιτική, η οποία θα κάνει βιώσιμη την ανθρώπινη ζωή στα 20 ή 100 επόμενα χρόνια. Δεν ξέρουμε αν θα τα καταφέρουμε, υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση ανάμεσα στις προσδοκίες του δικού μας τρόπου ζωής και τις απαιτήσεις που έχει η διαχείριση του κλίματος. Πρέπει να παίρνεις τον κόσμο όπως είναι και να ξεκινάς από εκεί να αναζητείς λύσεις. Οπως έλεγε ο Καντ, από το στρεβλό ξύλο της ανθρωπότητας τίποτα ίσιο δεν φτιάχτηκε ποτέ. Μόνο ο ρεαλισμός θα βοηθήσει».

Η τέχνη της αλληλοεξημέρωσης

Για τον συγγραφέα της «Κριτικής του κυνικού λόγου» και της τριλογίας «Σφαίρες», ο 21ος αιώνας εξακολουθεί να είναι μια προέκταση του 20ού, ο οποίος χαρακτηρίστηκε από την άνοδο και την πτώση του κομμουνισμού, την αιματοχυσία και μια τεράστια θυσία ανθρωπίνων ζωών. Στην καλύτερη περίπτωση, λέει στην «El País», θα είναι ο αιώνας όπου τα κτήνη που αποκαλούμε αυτοκρατορίες θα αλληλοεξημερωθούν. «Η Γη μπορεί να υπομείνει πέντε ως επτά ισχυρά οικοδομήματα αυτοκρατορικού τύπου που βρίσκονται σε ισχυρό ανταγωνισμό μεταξύ τους – αρκεί να μάθουν την τέχνη της συνύπαρξης και της αμοιβαίας εξημέρωσης. Από τη στιγμή που ο μεγάλος πόλεμος θα αποκλειστεί, ο 21ος αιώνας μπορεί να μετατραπεί σε μια εποχή προόδου του πολιτισμού, ο οποίος δεν έχει ολοκληρώσει τη διαδρομή του καθώς υπάρχει ακόμη ένας άγριος εκεί έξω».