Το διευρυμένο και {LF}το περιορισμένο «Εμείς»

Η Ιζόλντε Καρίμ είναι αυστριακή φιλόσοφος και δημοσιογράφος. Εχει λάβει το βραβείο αρθρογραφίας, ενώ για το παρουσιαζόμενο έργο έλαβε το βραβείο Φιλοσοφικού Βιβλίου. Αυτό προέκυψε μετά από μια σειρά εκπομπών της στο ραδιόφωνο, τις οποίες άκουσε ένας ατζέντης και αναγνώστης των άρθρων της και θεώρησε πως άνετα αυτές μπορούν να γίνουν ένα εξαιρετικό βιβλίο. Και έγινε. Χάρη δε στην πολύ καλή μετάφραση και στην κατατοπιστική σύνταξή του στα ελληνικά έγινε και ένα εξαιρετικό βιβλίο στη γλώσσα μας. Δεν ρισκάρω αν χαρακτηρίσω τον λόγο της συγγραφέως ριζοσπαστικά αριστερό. Αυτός όμως ο λόγος σέβεται «αντιπάλους» όπως είναι η σοσιαλδημοκρατία και οι «αδύναμες» πλευρές της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Από την άλλη, τόσο η σοσιαλδημοκρατία όσο και η φιλελεύθερη δημοκρατία έχουν πολλά να μάθουν και να επωφεληθούν από μια τέτοια κριτική ματιά στα πεπραγμένα τους. Βεβαίως στο βιβλίο υπάρχουν και πολλά σημεία που επιδέχονται αμφισβήτηση και κριτική. Μερικά θα προσπαθήσω να αναδείξω εδώ.

Κατά τη συγγραφέα ζούμε σε μια εκπλουραλισμένη κοινωνία, από την οποία, παρά τους εχθρούς της, δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής. Δεν υπάρχει μόνο η ενσωμάτωση των νεοεισερχομένων, υπάρχει και η αλλαγή των «παλιών». Ο εκπλουραλισμός αλλάζει όχι μόνο τη σχέση μας προς τους άλλους αλλά και ως προς τον ίδιο μας τον εαυτό. Κανένας σήμερα δεν μπορεί να ζει τον πολιτισμό του αγνοώντας πως δίπλα του υπάρχουν και άλλοι. Οι νεοφερμένοι πρέπει να αποδεχθούν τις αξίες μας, αυτό είναι σωστό κατά την Καρίμ. Συνάμα όμως και οι αξίες μας επιδέχονται συζήτηση και επανακαθορίζονται στη βάση των νέων δεδομένων.

Τρεις φάσεις ατομικισμού

Η συγγραφέας καταγράφει τρεις φάσεις ατομικισμού. Η πρώτη φάση καλύπτει το διάστημα από το 1800 έως το 1960. Σε αυτόν τον πρωτογενή ατομικισμό τα άτομα συνυπήρχαν στο πλαίσιο ενός εθνοτικού αρχέτυπου ή φαντασιακού ως ίσα και όμοια (ένα άτομο-μία ψήφος). Αυτό σήμαινε αφαίρεση της καταγωγής, της κοινωνικής θέσης και των επιμέρους ρόλων των ατόμων. Εδώ ο citoyen (πολίτης) «αφαιρείται» από την ιδιότητα του bourgeois (ιδιώτη). Δημιουργείται έτσι η ψευδαίσθηση της ομοιογενούς (εθνικά) κοινωνίας. Ενα αίσθημα του συνανήκειν μεταξύ ανθρώπων που είναι όμοιοι. Εχουμε «ισότητα» μέσω της «ομοιότητας».

Τη δεκαετία του 1960 περνάμε στον δεύτερο ατομικισμό. Αυτός αφήνει πίσω του τον ατομικισμό των «ίσων εγώ» για να εκφράσει νέες συλλογικές και αυθεντικές μορφές διαβίωσης και έκφρασης. Οι παλιοί οργανισμοί, κόμματα και εκκλησίες, γύρω από τους οποίους κινούνταν το άτομο του πρώτου ατομικισμού, παραχωρούν τη θέση σε χαλαρούς οργανισμούς όπως οι ΜΚΟ. Το πολιτικό υποκείμενο του δεύτερου ατομικισμού δεν προσδένεται στην κοινωνία ως ενότητα, αλλά αναζητεί ομάδες ανάλογα με τις φάσεις της ζωής του. Εδώ κυρίαρχο συναίσθημα δεν είναι το συνανήκειν αλλά η ταυτότητα, οι πολλαπλές εναλλασσόμενες ταυτότητες. Ενώ στον πρώτο ατομικισμό τα άτομα έπρεπε να αλλάξουν, στον δεύτερο αυτά καλούνται να παραμείνουν όπως είναι και να επιβεβαιωθούν ως τέτοια.

Ο εκπλουραλισμός είναι το τρίτο στάδιο του ατομικισμού όπως αυτό εμφανίζεται από τα τέλη του 20ού και τις αρχές του 21ου αιώνα. Ο δεύτερος ατομικισμός ήταν και αυτός εκπλουραλισμός, αλλά των μορφών διαβίωσης. Ο τρίτος εκπλουραλιστικός ατομικισμός είναι αυτός των πληθυσμών. Στον βαθμό που το ζητούμενο του πρώτου ατομικισμού ήταν τα άτομα να αλλάξουν μέσω της εκπαίδευσης και στον δεύτερο να μην αλλάξουν και να παραμείνουν απαράλλακτα, στον εκπλουραλιστικό τρίτο ατομικισμό το άτομο διασπάται, γίνεται ένα «λιγότερο εγώ» και στον βίο του εισάγεται η αρχή της ενδεχομενικότητας. Αυτό σημαίνει πως «η πολυμορφία διεισδύει στον εσώτατο πυρήνα μας, στην ολόδική μας ταυτότητα. Είτε το θέλουμε είτε όχι» (σ. 50). Μειονέκτημα όλης αυτής της περιγραφής είναι η μη ανάλυση των λόγων και των τρόπων με τους οποίους περάσαμε από τον έναν ατομικισμό στον άλλο. Οι αναδιαρθρώσεις του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και του κεφαλαίου απουσιάζουν από το βιβλίο.

Πέντε πεδία

Η συγγραφέας προσαρμόζει αυτές τις αλλαγές σε πέντε πεδία. Το πρώτο είναι αυτό της θρησκείας. Ο εκπλουραλισμένος πιστός είναι κάτι διαφορετικό από τον παλιό πιστό. Στον «παλιό» πιστό η πίστη ήταν μια σύνδεση του ατόμου με τους προγόνους και τους απογόνους του. Τώρα αυτή είναι επιλογή. Και κάθε επιλογή είναι κοσμική υπόθεση. Το κοσμικό διεισδύει στην καρδιά της θρησκείας. Μιλάμε τώρα για μια εκκοσμικευμένη πίστη. Οι άνθρωποι δεν συνεχίζουν μια κληρονομιά, αλλά οικειοποιούνται παραδόσεις – ξένες ή δικές τους. Εδώ, και όχι στο ισλάμ αυτό καθαυτό, κατά την Καρίμ, κρύβεται το κλειδί του φονταμενταλισμού. Η θρησκεία που καθίσταται πεδίο αποφάσεων είναι ευάλωτη στον θρησκευτικό εξτρεμισμό.

Το δεύτερο πεδίο είναι αυτό του πολιτισμού. Αν, όπως υποστηρίζει, ο εκπλουραλισμός ξεκινά από τον πολιτισμό, η απώθησή του ξεκινά από την απώθηση των διαφορετικών πολιτισμών. Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός είναι η απώθηση του εκπλουραλισμού από μια μειονότητα. Η ισλαμική τρομοκρατία, ισχυρίζεται, έχει αναμφισβήτητα θρησκευτική διάσταση και κοινωνικές αιτίες. Δεν αρκούν όμως αυτά για να την εξηγήσουν, αν στην εξίσωση δεν βάλουμε και την πολιτισμική διάσταση της απώθησης του εκπλουραλισμού.

Η πολιτική ως συμμετοχή και ως λαϊκισμός είναι το τρίτο και τέταρτο πεδίο αντίστοιχα. Εδώ ο εκπλουραλισμός χαρακτηρίζεται από τον σκεπτικισμό προς τις μεγάλες αφηγήσεις και τη μετάβαση από το μέλος κόμματος στο μέλος «θαυμαστής». Αυτό ανοίγει τον δρόμο στον δεξιό λαϊκισμό ως απόρροια της υποτίμησης από πλευράς των μη λαϊκιστών του αισθήματος της αξιοπρέπειας των πολιτών. Ο δεξιός λαϊκισμός εκφράζει ταυτόχρονα το μίσος κατά των ελίτ αλλά και κατά των ξένων «άλλων». Ο αριστερός λαϊκισμός, από την άλλη, χάνει τη μεγάλη εικόνα ανάγοντας τα πάντα στη χαμένη ταξικότητα.

Αντιθέτως με τις α-νόητες θεωρίες που αποδίδουν τις ήττες της σοσιαλδημοκρατίας στην προσκόλλησή της στα «ταυτοτικά» θέματα, η συγγραφέας υποστηρίζει το προφανές. Αυτά τα θέματα είναι το πεδίο ανόδου του δεξιού λαϊκισμού και όχι οι λόγοι της φθοράς της σοσιαλδημοκρατίας, όπως στα καθ’ ημάς υποστηρίζουν ορισμένοι. Για να μην παραλογίσουμε τελείως. Η φθορά της σοσιαλδημοκρατίας οφείλεται, υποστηρίζει, όχι στο ότι υποστήριξε τις πολιτικές της ταυτότητας, αλλά στο ότι δεν κατόρθωσε να συνδυάσει τις κατά Αλμπερτ Ο. Χίρτσμαν διαιρετές και αδιαίρετες συγκρούσεις. Διαιρετές είναι οι συγκρούσεις για οικονομικά και ταξικά συμφέροντα όπου χωρούν συμβιβασμοί. Αδιαίρετες είναι οι συγκρούσεις για τις ταυτότητες, τις θρησκείες, για ζητήματα όπως η ευθανασία, οι γάμοι των ομοφυλοφίλων, στα οποία είναι δύσκολοι οι συμβιβασμοί. Η παλιά σοσιαλδημοκρατία κατόρθωνε να φέρει στο πεδίο της πολιτικής τόσο τις διαιρετές όσο και τις αδιαίρετες συγκρούσεις. Αυτό σήμαινε πως γι’ αυτήν το κράτος πρόνοιας δεν αφορούσε μόνο οικονομικές λειτουργίες αλλά και πολιτικές συμβολικής ενσωμάτωσης. Η σοσιαλδημοκρατία ως θεσμός ανήκει στους δύο πρώτους ατομικισμούς, γι’ αυτό και αδυνατεί να εκφράσει τον τρίτο της εκπλουραλιστικής κοινωνίας. Θέση κατά τη γνώμη μου που δεν έχει το βάθος άλλων θέσεων της συγγραφέως. Σήμερα που τα κόμματα έχουν γίνει κακές «τράπεζες συναισθημάτων», η πίστη πως στην πολιτική εντάσσονται μόνο ορθολογικά κριτήρια είναι ψευδαίσθηση, υποστηρίζει η Καρίμ. Σήμερα που τη θέση του παλιού ηγέτη προστάτη μας (πρώτος ατομικισμός), του ηγέτη εκπροσώπου μας (δεύτερος ατομικισμός), έχει πάρει ο αυταρχικός-νάρκισσος ηγέτης, δεν υπάρχει χώρος για ορθολογισμό στην πολιτική. Ιδιαιτέρως αμφιλεγόμενη άποψη.

Το πέμπτο και τελευταίο επίπεδο της εκπλουραλιστικής κοινωνίας είναι αυτό της Πολιτικής Ορθότητας. Η Καρίμ αναγνωρίζει τις υπερβολές της, που συνάδουν όμως με το στάδιο του εκπλουραλιστικού ατομικισμού. Το πιο σημαντικό όμως είναι αυτό που πολλές φορές τείνουμε να το ξεχάσουμε, πως είναι διαφορετική η αναγκαία αμφισβήτηση των υπερβολών της ΠΟ και άλλο η ισοπέδωση των αρχών της. Κατά τη συγγραφέα η ισοπεδωτική κριτική στην ΠΟ, είτε γίνεται από δεξιά ως αγνόηση δήθεν των λευκών προτεσταντών ανδρών είτε από φιλελεύθερη πλευρά (Μαρκ Λίλα) ως εγκατάλειψη του δημόσιου-εθνικού χαρακτήρα της πολιτικής για χάρη των διαφορών είτε από αριστερά ως εγκατάλειψη της ταξικότητας, ενδυναμώνει τον δεξιό λαϊκισμό.

Η συγγραφέας υποστηρίζει πως η επιστροφή του Διαφωτισμού δεν είναι το κατάλληλο μέσο για την ήττα των λαϊκισμών, γιατί αυτός είναι δημιούργημα του Ορθού Λόγου, ενώ οι λαϊκισμοί στηρίζονται στα «συναισθήματα» και καταπολεμούνται μόνο με άλλα συναισθήματα. Διαφωνώ. Από τη μια ο Διαφωτισμός είναι μια κοσμοθεωρία ορθού λόγου και συναισθημάτων και από την άλλη δεν υπάρχει ολοκληρωμένη πολιτική χωρίς και ορθό λόγο και συναισθήματα. Συμφωνώ όμως απόλυτα με το ότι σήμερα «η πολιτική διαχωριστική γραμμή δεν είναι εξωτερική. Απεναντίας, στις μέρες μας χαράσσεται ανάμεσα σ’ αυτούς που επιθυμούν ένα διευρυμένο “Εμείς” και σ’ εκείνους που επιθυμούν ένα περιορισμένο “Εμείς”» (σ. 116). Ενώ όμως θεωρεί αδύνατον ο Διαφωτισμός και η σοσιαλδημοκρατία να εκφράσουν αυτό το διευρυμένο «Εμείς», η ίδια στην κατακλείδα της δηλώνει την αδυναμία προτάσεων για το «τι να κάνουμε». Συνιστώ το βιβλίο ανεπιφύλακτα στους πάντες και οπωσδήποτε σε αυτούς που ακόμη πιστεύουν στο διευρυμένο «Εμείς». Πιστεύουν δηλαδή στην ανοικτή και εκπλουραλιστική κοινωνία.

{1BSYG}Ιζόλντε Καρίμ {1BSYG}{CR}{2BTIT}Εγώ και οι άλλοι {CR}Πώς μας αλλάζει όλους ο νέος εκπλουραλισμός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ.: Εύη Μαυρομμάτη {CR}Εκδόσεις Το μέλλον, 2021, σ. 23{3BEKD}9